ekoloji etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
ekoloji etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

17 Nisan 2020 Cuma

Bitkisel Bir Söyleşi / 18. Bölüm

"Bahçeniz ve bitkilerinizle gurur duyuyor olabilirsiniz, peki ya kelebekler ve arılar bu konuda ne düşünüyor, hiç merak ettiniz mi?... Bahçenizin bu gönüllü çalışanlarını memnun etmek o kadar da zor değil ve hiçbir bahçe onlar olmadan yeterince güzel değil".
Acı bakla (Lupinus) çiçekleri üzerinde bir bal arısı (Apis mellifera) 
Foto: Uli Brox, https://www.flickr.com/people/ulibrox/
Kırsal hayattan uzaklaşmış günümüzün şehir insanları genellikle böceklerden ya korkuyor ya da iğreniyor. Tabi bunun istisnaları da yok değil, kimi toplumlar o korkulan veya iğrenilen canlıları gıda maddesi olarak tüketebiliyor(!). Hala dedim çünkü yapılan arkeolojik keşifler milyonlarca yıl önce ilkel insanların temel besin kaynakları arasında böceklerin de önemli bir yeri olduğunu bulguladı. Buradan belki de şunu çıkarmak gerekiyor: uygarlık, sadece teknolojik ya da ekonomik bir gelişmeyle alakalı değildir. İnsanlık, böcekleri “henüz” (!) yemek zorunda kalmasa bile böceklerle birlikte yaşamayı öğrenmek zorunda. Henüz dedim çünkü küresel iklim değişikliği ile birlikte yaşadığımız doğa felaketleri bizi yeniden bunu yapmaya mecbur bırakabilir. Dünyadaki canlı yaşamın yüzde 90’ını böcekler oluşturuyor ve çiçekli bitkilerin yeryüzünde ilk ortaya çıktığı andan beri buradalar. Kesinlikle kabul ediyorum, özellikle de kimi böceklerle aynı yaşam alanını paylaşmak zorunda kalıyorsanız bu sizin için büyük bir soruna dönüşebilir fakat doğada zararlı böcekler olduğu gibi yararlı böcekler de var. Bu yazının konusunu da işte bu yararlı böceklerden gezegen için en faydalı ve gözümüze en hoş görünenleri yani arılar, kelebekler ve onların sevdiği bitkiler oluşturuyor.
Çördükotu (Hyssop officinalis) üzerinde lindera çatalkuyruk (Papilio troilus) 
Foto: Melodyanne, https://www.dreamstime.com/melodyanne_info
Az önce bahsettiğim küresel iklim değişikliği ve insan kaynaklı kirlilik ne yazık ki doğadaki doğal polen taşıyıcılarının sayısını da hızla azaltmakta. İnsanların zararlı böceklere karşı geliştirdikleri korunma yöntemlerinin başında gelen pestisitlerin (böcek ilaçları) ve verimliliği arttırmak için kullanılan kimyasal gübrelerin yaygınlaşması toprağı zehirleyerek böceklerle birlikte onlarla beslenen başka canlıların da ölmesine yol açıyor. Fakat özellikle arı ve kelebeklerin sayısındaki bu azalma kuşkusuz çiçekler arasında tozlaşmanın azalması ve bitkilerin daha az meyve ve tohum vermesi, yani daha az gıda üretebilmesi anlamına geliyor. Eğer dünya üzerinde arı ve kelebek türleri olmazsa, tozlaşmayla üreyecek şekilde evrimleşen tüm bitkiler de yeryüzünden silinebilir. Bitkilerin yok olması halinde ise gezegendeki hiçbir canlının hayatta kalabilmesi mümkün değil çünkü hepimizin temel besin kaynağını bitkiler oluşturuyor. İşte bu nedenle arı ve kelebeklerin nüfusunun arttırılması için gereken önlemlerin alınması çok ama çok önemli. Aslında bunun için hepimiz bir şeyler yapabiliriz. Öncelikle böcek ilacı ve kimyasal gübre kullanımını azaltabilir, bu yararlı böceklerin sevdiği, bolca polen ve nektar üreten bitkilere bahçelerimizde ya da balkonlarımızda yer verebiliriz.
Yıldız çiçeği (Cosmos) üzerinde bal arısı (Apis mellifera)
Foto: ADK Farmer Dan, http://adkfarmerdan.com/
Peki bahçesi ya da balkonu (hatta sadece bir pencere kenarı) olan bizler bu canlıları nasıl memnun edebiliriz?... Kelebekler güneşi bol alan, üzerlerine konabilecekleri geniş yüzeyler bulunan, bol nektar üreten bitkilerle dolu bahçeleri severler. Kelebekler bahçenizde en fazla kırmızı, mor, pembe, turuncu ve sarı renkte çiçeklere sahip olan bitkilerinize ilgi gösterirler. Devedikeni (Cirsium arvense), Yıldız çiçeği (Aster amellus), Böğürtlen (Rubus fruticosus), Hanımeli (Lonicera japonica), Sabah sefası (Ipomoea purpurea) ve İnciçiçeği (Convallaria majalis) kelebeklerin bahçenizde görmekten mutlu olacağı çiçeklerdendir... Arılar da yabani doğada bulabildikleri sarı, mor ve mavimsi renkli çiçeklere sahip olan bitkilere egzotik çiçeklerden daha çok ilgi gösterirler. Kekik (Thymus), Lavanta (Lavandula), Kişniş (Coriandrum sativum), Adaçayı (Salvia), Nane (Mentha), Rezene (Foeniculum vulgare), Gülhatmi (Alcea rosea), Turnagagası (Geranium), Gelincikgiller (Papaveraceae) ve Papatyagiller (Asteraceae) türündeki tüm çiçekler arıları cezbeder. Birçoğu “çok yıllık” olan bu bitkilerin bakımı da çok kolaydır. Sadece bir kez ekim ve dikim yapıldığında yıllarca yeni nesiller üretebilirler ve fazla bir bakım ve ilgi de istemezler.
Kelebek çalısı (Buddleia) üzerinde Kral kelebeği (Danaus plexippus)
Hangi bitkileri seçeceğinize karar verirken öncelikle yaşadığınız iklime, bulunduğunuz yüksekliğe ve kullanacağınız toprak türüne uygun olan türleri göz önünde bulundurmalısınız. Bir bahçe ya da balkonun ne kadar güneş aldığı, deniz etkilerine yakın olup olmadığı, hatta hâkim rüzgar yönleri bile söz konusu bitkilerinizi seçerken önem taşıyan unsurlardır. Yaşadığınız çevreye en uygun bitkileri bulmak için komşularınıza danışabilir, civardaki seralara ve tabi ki internete başvurabilirsiniz. Özellikle Bitki Günlüğüm’deki bitkiler arşivine de uğramanızı kesinlikle tavsiye ederim. Bahçenizde bu sevimli dostlara ne kadar bol seçenek sunarsanız, o denli çok misafir arı ve kelebekleriniz olacağından şüpheniz olmasın. Bitkilerin çiçek açma dönemlerine bakarak bahçenizi yıl boyu çiçekli ve hareketli tutabilirsiniz. Unutmayın ki ne kadar çok misafiriniz olursa o denli çok meyve veya tohum hasat edeceksiniz.
Kirli hanım çiçeği (Zinnia) üzerinde Bombus arısı
Bol güneş alan mekanlar ve ılıman iklimler için arı ve kelebeklerin sevdiği bitkiler arasında: Yıldız çiçeği (Aster amellus), Ayçiçeği (Helianthus annus), Güneş Şapkası (Rudbeckia hirta), Ekinezya (Echinacea purpurea), Kozmos (Cosmos), Altınbaşak (Solidago) gibi papatya (Asteraceae) türleri, Oğulotu (Melissa officinalis) gibi ballıbaba (Lamiaceae) türleri, İpekotu türleri (Asclepiadaceae), Adaçayı (Salvia), Şakayık (Paeonia), Lavanta (Lavandula) ve Penstemon (Penstemon) geliyor. Erik, kiraz, elma, iğde, kestane ve ıhlamur gibi meyve ağaçlarının yanı sıra domates, salatalık ve kabak gibi sebzelerin bulunduğu, bol çiçek barındıran meyve ve sebze bahçeleri de bu canlıların ziyaret etmeyi sevdiği yerler arasındadır. Meyve ve tohum için bolca tozlaşmaya ihtiyaç duyarsınız, kelebekler ve arıları memnun edebilirseniz bunu sizin için severek yaparlar.
Çalı minesi (Lantana camara) üzerinde Kırlangıç kuyruk kelebeği.
Foto: Paul Brennan, www.publicdomainpictures.net / Halka Açık
Yarı gölgeli mekanlar ve nispeten serin iklimler için: Menekşe türleri (Violaceae), Alev çiçeği (Phlox), Aslanağzı (antirrhinum majus), Sabahsefası (Ipomoea), Dam koruğu türleri (Sedum), Zinya (Zinnia), Çilek (Fragaria), Böğürtlen ve Ahududu türleri (Rubus), Yonca (Medicago sativa) ve Acı Bakla (Lupinus) gibi baklagiller (Fabaceae), Fundagiller (Ericaceae), Yaban mersini (Vaccinium), Nane türleri (Mentha), Kekik türleri(Thymus), Biberiye (Rosmarinus officinalis), Süpürgetotu (Calluna), Kocayemiş (Arbutus unedo) ve eğer yeriniz varsa bol çiçek veren bodur meyve ağaçları veya reçineli kozalaklı ağaçlar bile düşünülebilir. Burada sayılan bitkiler dışında yaşadığınız çevreye özgü birçok bitki bulabilmeniz de mümkün. Aynı zamanda bu bitkilerle uzunca bir süre boyunca bahçenizin, balkonunuzun ya da pencere önlerinizin rengarenk kalmasını da sağlayabilirsiniz. Diğer yandan kimyasal ilaç ve gübrelerden de uzak durur, bunların doğal alternatiflerini kullanmayı seçerseniz sadece arı ve kelebekleri değil doğadaki tüm canlıları memnun etmiş olursunuz bitki dostları. Arı ve kelebeklerimiz hiç eksik olmasın.
Arıların sevdiği bitki türleri.
İllustrasyon: Hannah Rosengren, https://hannah-rosengren.tumblr.com/
Kelebeklerin sevdiği gösterişli bahçe bitkileri.
Kaynak: longfield-gardens.com

15 Mart 2020 Pazar

Bitkisel Bir Söyleşi / 16. Bölüm

Foto: Hillebrand Steve, U.S. Fish and Wildlife Service.
Geçen yazıda çöl bitkilerinden bahsetmiştik. Bu yazıda ise tam tersi özellikler gösteren bir biyomdan, sulak arazi ve bataklık biyomunun ilginç bitkilerinden bahsedelim istiyorum. Bataklıklar, genellikle yer altı sularının çok yüksek olduğu ya da yüzeye çıktığı, alçak, nemli ve kuytu çukurluklarda oluşuyor. Fakat deniz, nehir veya göl kıyılarında ya da yüksek platolarda dahi bataklıklara rastlanabiliyor. Bitkisel yaşam açısından bakıldığında, bataklıklar çoğu zaman odunsu bitkiler olan ağaçlara kıyasla otsu bitkilerin daha fazla yer kapladığı alanlardır. Bataklıklarda yaşayan bitkilere ise "hidrofit" adı veriliyor. Bataklıklar, bulundukları yere ve beslendikleri su kaynaklarına göre (nehir, göl, deniz, yağmur, sel, gelgit, kaynak suları vb.), tatlı, asidik ya da tuzlu su bataklığı olarak adlandırılıyorlar. Şu ana dek birçok farklı bataklık türünü görme şansına sahip biri olarak en ilginç bulduklarımın başında “longoz” ya da “subasar ormanı” adı verilen bataklıkların geldiğini söyleyebilirim. Ben ülkemizde sadece dört tane kalan longozlardan Sakarya Karasu’daki Acarlar longozunu görmüştüm, yanı sıra Kırklareli’ndeki İğneada longozu, Sinop’taki Sarıkum longozu ve Bursa’daki Karacabey longozu barındırdıkları endemik canlı ve bitki çeşitliliği nedeniyle görülmeye değer ve korunması gereken diğer longozlar. Ülkemizde sadece Karadeniz ve Marmara Bölgesi’nde görülen longozları diğer bataklık türlerinden ayıran nitelikleri: hem odunsu hem de otsu bitkileri bir arada barındırmaları (yani bir zengin bitki çeşitliliğine sahip olmaları) ve suyun zaman zaman tamamen toprak altına çekilerek sulak arazi niteliğini geçici olarak yitirmeleridir. 
Sakarya Karasu’daki Acarlar longozu.
Foto: Bahattin Arıcı, 500px.com/bahattinarici

Bataklıklar birçok canlıya ev sahipliği yapmaları, su ve besin kaynağı olmalarının yanı sıra yarı geçirgen özelliklerinden dolayı içlerinden geçen suyu tıpkı bir filtre gibi arıtma özelliğine de sahip olan alanlardır. Bataklık suları çoğu zaman oksijeni az, kötü kokulu ve genellikle asidik olduklarından insanlar tarafından kullanılamaz fakat su bu arazilerden süzülerek bir sonraki su havzasına ulaşırken kirlilik ve tortularından arınmış olur. Diğer yandan yağmur sularının birikimi ve yavaş salınımı sayesinde bataklıklar, fırtınalar yüzünden oluşabilecek ani su baskınlarına da engel olurlar. Tüm bu faydalarına rağmen sıtma hastalığı, sarı humma, Dang humması, Batı Nil virüsü ve Zika gibi sivrisinekler aracılığıyla yayılan hastalıkların kaynağı olarak görülmeleri, etrafa kötü koku yaymaları ve kurutulduklarında verimli tarım arazilerine dönüştürülebilmeleri nedeniyle birçok bataklık kurutularak yok ediliyor. Kurutulan bataklıkların verimli tarım arazilerine dönüşmelerinin başlıca nedeni, bataklıklarda yaşayan otsu bitkilerin yaşam döngülerinin kısa oluşu ve hızla çürüyerek değerli turba toprağına dönüşmeleridir. Aynı zamanda bataklıkları besleyen akarsuların taşıdığı kimyasal açıdan zengin içerikli alüvyonlar da buralarda birikir. Şehirleşme ve beraberinde getirdiği ormanlık alanların imara açılması nedeniyle beslendikleri su kaynaklarından da koparılan bataklıklar, günümüzde hızla tükenen yeryüzü tatlı su rezervinin da yaklaşık yüzde 10’unu içlerinde barındırıyor. 
Foto: Janet Becker, U.S. Fish and Wildlife Service.

Bataklıklarda yaşayan bir bitki olsaydınız, sizin için en temel sorun, oksijen miktarı düşük ve asiditesi yüksek çamurlu suyun yüzeyinde kalarak fotosentez yaparken toprakla da bağlarınızı koparmadan yaşayabilmek olurdu. Bu nedenle bataklık bitkilerinin çoğu havayı yapraklarından alıp köklerine doğru taşıyarak su yüzeyinde kalabilen, çoğunlukla rizomlu bitkilerden oluşuyor. Bitkiler kökleriyle dipteki çamura tutunarak suyun akışını yavaşlatıyor ve kıyı erozyonuna engel oluyor, aynı zamanda da göçmen kuşlar, yüzergezerler (hem karada hem de suda yaşayabilen kurbağa, kaplumbağa, semender vb. canlılar), balıklar ve suda yaşayan memeliler gibi birçok canlının yaprakları ve kökleri arasında barınmalarına da olanak sağlıyorlar. Bataklıkların yok edilmesinin en çarpıcı sonucu kuşkusuz bu canlıların popülasyonlarının ve bulundukları çevreye sundukları biyolojik zenginliğin ortadan kalkmasıdır. Bu durumun ülkemizdeki en son ve en vahim örneği, Trabzon’da deniz seviyesinden 2 bin metre yüksekte bulunan, yaklaşık 10 bin yıldır var olduğu söylenen ve sit alanı olan Ağaçbaşı yaylası turba bataklığının 2019 yılı Kasım ayında yakılması sonucu benzersiz bir ekolojik hazinenin ve endemik bitki örtüsünün büyük ölçüde zarar görmüş olmasıdır. Yine geçtiğimiz yıl aynı zamanlarda Gümüşhane’de bulunan 12 bin yıllık Dipsiz Göl de içinde hazine bulunduğu gerekçesiyle yok edilmişti. Ne yazık ki hazine arayanların farkında olmadan yok ettikleri şey hazinenin ta kendisiydi. 12 bin yıl boyunca değişmeden kalan, son buzul çağının izlerini taşıyan gölün suyu tahliye edilip dibine kadar kurutulduktan sonra kepçelerle kazılmıştı. Dipsiz Göl tekrar suyla doldurarak sözüm ona “restore edildi” ama bulunduğu coğrafyanın ekolojik tarihine ışık tutacak tüm verileri geri dönüşümü olmayacak şekilde kaybedildi. Bu durumu bu değerleri yok eden insanlara nasıl anlatabiliriz ki?...
Ağaçbaşı yaylası turba bataklığının yakılmadan önceki hali.
Ağaçbaşı yaylası turba bataklığının yakıldıktan sonraki hali.
Sulak alan bitkilerinden bana göre en ilgi çekici ve en yaygın görülenleri ele almaya çalışacağım şimdi... Bahsedeceğim ilk bataklık bitkisi olan Kunduz Otu (Limonium) dünyanın birçok bölgesinde yetişen, 150’ye yakın çeşidi bulunan çok yıllık ve rizomlu bir otsu bitki. Tuzlu ve alkali topraklara dayanıklı olan (halofit) bitki doğal ortamında deniz kıyılarına yakın, tuzlu su bataklıklarında görülüyor. Genellikle pembe ve mor olan çiçekleri bulunan Kunduz Otu, nadiren beyaz ve sarı tonlarda da görülebiliyor. Kunduz Otu’nun önemli bir özelliği ise, kurutularak süs bitkisi olarak da kullanılabilmesi ve bu nedenle bahçecilikte sevilen bir bitki olması. Bitkinin güzel çiçeklerini Temmuz’dan Ekim’e kadar görebilmek mümkün. Arıların da çok sevdiği bu bitkiye denizin tuzlu rüzgarlarından etkilenen yazlık bahçelerde de yer veriliyor... 
Kunduz Otu (Limonium)
Foto: Hank Wallays, flickr.com/photos/unovidual/, Halka Açık

Tuzlu su bataklıklarında ve deniz kıyılarında yaygın rastlanan bir diğer ilginç bitki ise salatasını pek sevdiğim Deniz börülcesi (Salicornia). Dünyada sadece Güney Amerika ve Avustralya’da görülemeyen bitkinin özellikle Salicornia europaea türü, pişmiş ya da çiğ olarak yenebiliyor fakat sindirimi mümkün olmayan odunsu iç kısmını mutlaka çıkarmanız gerekiyor. Bitkiden ayrıca yüksek tansiyon, obezite ve karaciğer yağlanmasına karşı bitkisel bir tuz da elde ediliyor. Öte yandan Deniz Börülcesi’nden, endüstriyel üretimle biyodizel de elde edilmeye de çalışılıyor. Bitkinin önemli bir başka özelliği ise yetiştirildiği toprağı yüksek miktarda bulunan zehirli selenyum tuzlarından arındırabilmesi. Kimi bitkiler başka canlılar tarafından yenmemek için bünyelerinde selenyum depolayabiliyor. Ama korkmayın, Deniz Börülcesi topraktan aldığı selenyumu rüzgarlarla buharlaştırarak atmosfere salıyor. 
Deniz börülcesi (Salicornia)
Foto: Vernon Smith, bnhm.berkeley.edu/ CC BY-NC-ND 3.0

Sırada bataklıklarda yetişen tartışmasız en güzel çiçek olan Kokulu Nilüfer (Nymphaea odorata) var. Latince adını Yunan ve Latin mitolojisinin ırmak ve göllerinde yaşayan sihirli yaratıkları “su perileri”nden (nympha) alan nilüferlere ırmaklarda pek rastlanmaz çünkü akıntılı ve derin sularda büyüyemezler. Nilüferlerin yaprakları ve çiçekleri su üzerinde yüzerken, gövdeleri su altındaki toprağa ulaşır. Nilüferin beyaz, pembe, mavi ve sarı tonlarındaki çiçekleri dönemsel olarak erkek ve dişi cinsiyeti taşırlar ve böcekler tarafından tozlaştırılırlar. Nilüferler su yüzeyini kaplayarak güneş ışınlarının içeri girmesine engel olarak yosun oluşumunu da azaltırlar. Yanı sıra suda yaşayan canlılar için de birer sığınak vazifesi görürler. Kokulu Nilüfer, geceleri çiçeklerini kapatarak gündüz olduğunda yeniden açan hoş kokulu nilüferlerdendir (kokusuz olan türleri daha yaygındır). Tohumları, yaprakları, çiçekleri ve rizomları tüketilebilir. 
Kokulu Nilüfer (Nymphaea odorata)
Foto: Tom Nicholls, bangmuin.xyz/images-for-water-lilies/, Halka Açık

Benim yaklaşık bir yıl kadar su dolu, büyük ve derince bir kovada yetiştirmeyi başardığım fakat ne yazık ki yaprak bitlerinin istilasına yenik düşen Su Sümbülü (Eichhornia crassipes) de bataklığın güzel çiçeklerinden biridir. Su sümbülü genellikle yavaş akan su ve bataklıklarda su üstünde kalabilen (yüzücü), mum alevine benzeyen eflatun çiçekler açan bir tür. Su sümbüllerini “Görünmeyen Doğa” (Invisible Nature) adlı belgeselde izlediğimde çok şaşırmıştım. NASA Stennis Uzay Merkezi, 1974 yılından bu yana su sümbüllerini ortalama 6 bin kişilik tesisin atık sularını arıtmak için kullanıyor. Tesisin atık sularının toplandığı 1,2 hektarlık lagünde yaşayan su sümbüllerinin kökleri hiç de uzun değil çünkü atık suda bolca buldukları besleyici maddelere erişmeleri için illa ki toprağa ulaşmaya gerek duymuyorlar. Su sümbüllerini en son Antakya seyahatimde Asi nehrinde tembel tembel yüzerken izlemiştim yüksek bir köprüden. 
Su Sümbülü (Eichhornia crassipes)
Foto: Wouter Hagens, commons.wikimedia.org/wiki/User:Wouterhagens

Bataklıklar aynı zamanda barındırdıkları böcek popülasyonuna bağlı olarak kimi hayret verici bitkilerin de burada yaşamasına imkan tanıyor. Suları asidik olan bataklıklarda yaygın görülen etçil bitkilerden biri olan Güneş Gülü (Drosera) 194 çeşidiyle en yaygın görülen etçil bitkilerin başında geliyor, öyle ki yeryüzünde sadece Antarktika kıtasında görülmüyor. Güneş Gülü yapraklarını kaplayan ve çiy tanelerine benzeyen yapışkan bir salgıyla böcekleri kendine çekerek yakaladıktan sonra sindiriyor. Güneş Gülleri, genellikle bataklığın bol güneş alan nemli kıyılarında çamura tutunarak yaşamlarını sürdürseler de yağmur ormanı, çöl ya da fazla ışık almayan orman altlarındaki yosun tabakasının üzerinde yaşayan türleri de bulunuyor. Süs bitkisi olarak yetiştirmenin en zor olduğu etçil bitki türü olarak tanınıyor. 
Güneş Gülü (Drosera)
Bataklıklarda yaşamayı seven bir diğer etçil bitki ise benim de bir süre evimde konuk ettiğim İbrik Otu (Sarracenia purpurea). Güneş Gülü’nün aksine etçil bitkiler arasında bakımı en kolay tür olduğu söyleniyor. İbrik Otu salgıladığı nektar, yapraklarının rengi ve kokusu ile böcekleri kendilerine çekiyor ve uzun tüp şeklindeki yaprakları içinde bulunan su, enzim ve bakteriler yardımıyla onları sindiriyor. Bu bitkinin en önemli özelliği besin içeriği zayıf olan, asitli ve nemli ortamlarda, bataklık alanlarda, yağmur suyuyla ıslanan ya da eriyen karların yıkadığı sürekli nemli kalan çayırlarda yaşayabilmesi, yani saksı toprağında yetişmiyor. Bitkiyle ilgili ikinci en önemli özellik ise sadece saf su verilebilmesi. Bu bitkiye ilgi duyanlar daha ayrıntılı bilgi için Bitki Günlüğüm’deki İbrik Otu sayfasını ziyaret edebilirler.
İbrik Otu (Sarracenia purpurea)
Foto: Jeremiah Harris, carnivorousplantresource.com
Sürekli nemli kalan toprakları seven bir başka ilginç ve güzel çiçek ise Süsen ya da İris bitkisidir. Süsengillerle doğada yürürken de karşılaşabilirsiniz. Ben de süsenlere bahar gelir gelmez kayalık yamaçlarda rastlıyorum yürürken. Sarı ve mor renklerdeki kısa boylu bu süsenler (Iris suaveolens olduklarını düşünüyorum), minik müşkülüm çiçekleriyle (Muscari bourgaei) beraber kayalıkları süslüyor. Doğada bulunan süsenler yarı kurak iklimlerde, dağ çayırlarında, kayalık yamaçlarda, bataklık ve nehir kıyılarında yetişiyor.  Bu bitkinin en gösterişli örneklerinden biri olan Mor Süsen ya da Yanardöner Süsen (Iris versicolor), çok yıllık rizomlu otsu bir bitkidir. Süsen türleri arasında soğanlı olanları da bulunuyor. Mayıs ile Temmuz ayları arasında çiçeklerini sergileyen bitkinin zarif çiçekleri mor, eflatun ya da koyu mavi olabiliyor. Yanardöner Süsen’in rizom ve öz suyunun zehirli olduğu biliniyor, kendisine nerede rastlarsınız bilmiyorum ama bunu da doğadan çiçek toplamayı sevenler için belirtmiş olayım. 
Yanardöner Süsen (Iris versicolor)
Foto: Bob Gibbons, pixels.com/profiles/science-photo-library
Su Kamışı olarak da bildiğimiz Geniş Yapraklı Hasırotu (Typha angustifolia) sulak arazilerde görmeye en fazla alıştığımız bitkiler sıralamasında ilk sıralarda yer alıyor. Kuzey yarımkürenin neredeyse tüm göl ve bataklıklarını çevreleyen bu bitkinin en belirgin özelliği uzun boyu ve şişe geçirilmiş sosisleri andıran kahverengi çiçekleridir. Geniş Yapraklı Hasır Otu’na sığ ve durgun su kıyılarında bolca rastlayabilirsiniz. İnce ve dar yapraklara sahip olan Typha latifolia ise daha derin sularda yaşayabilen bir akrabasıdır. Hasır otlarının önemli bir özelliği ise kökünden yaprağına kadar yenebilen otlar olmalarıdır... 
Geniş Yapraklı Hasırotu (Typha angustifolia)
Odunsu bitkilerin bataklıklarda pek fazla bulunmadığını yazının başında belirtmiştim. Fakat tabi ki su kıyılarında ve hatta suyun içinde yaşayabilen ağaç ve çalı türleri de mevcut. Bunların başında hepimizin bildiği Söğüt (Salix) ve özellikle bataklıkları kurutmak için dikilen Okaliptus (Eucalyptus) türleri geliyor. Fakat servigillerden (Cupressaceae) kışın yaprak döken bir kozalaklı türü olan Bataklık servisi (Taxodium distichum) hepsinden daha ilginç bir bataklık ağacı. Ağacın en ilginç özelliği suyun dışına ve yukarı doğru uzattığı kökleridir diyebilirim. Bunların bitkinin su altında kalan köklerine oksijen ulaştırmaya yarayan hava kökleri olduğu zannedilirken yapılan güncel bilimsel araştırmalar bunların ağacın devrilmesini önlemek üzere oluştuğunu saptamış. Kökleri suya doğru kalınlaşarak konik bir şekil alan Bataklık Servisi boyu 40 metreyi aşabilen oldukça büyük bir ağaç. İstanbul’da yaşayanlar onu tıpkı benim de yaptığım gibi Atatürk Arboretumu’ndaki kuğulu gölün kıyısında görebilirler.
Bataklık servisi (Taxodium distichum)
Foto: Miguel.v, en.wikipedia.org/wiki/User:Miguel.v

28 Şubat 2020 Cuma

Bitkisel Bir Söyleşi / 14. Bölüm

Filipinler'de yer alan bir mangrov ormanının havadan görüntüsü.
Foto: Alexey Cornylyev, www.123rf.com/profile_alexpunker


İlk kez kullanıldığı 1935 yılından itibaren hayatımıza giren bir kavram olan “ekosistem”, belirli bir ortamdaki canlı ve cansız varlıkların diğer ortamlardan bağımsız olarak kendine yetebilen, korunaklı ve lokal bir çevresel bütünlük oluşturmak üzere iş birliği içinde olmasını ifade ediyor. Coğrafik özellikleri ve ölçeklerine göre ekosistemlerin büyük olanlarına “biyom” da deniyor. Üzerinde yaşadığımız gezegen de ya da masanızın üzerinde duran fanus içindeki küçük teraryum da başlı başına bir ekosistem fakat sözgelimi bir kutup ya da çöl biyomu terimini kullanmak veya bir bataklık ya da gölet ekosistemi demek çok daha doğru bir kullanım şekli. Bu sistem içinde varlıkların cansız (inorganik) materyali, canlı (organik) materyale dönüştürmek için geçirdiği sürece “besin zinciri” adı veriliyor. Bu besin zincirinin en önemli elemanlarından biri kuşkusuz ki bitkilerdir. Bitkilerin (üreticiler) topraktan aldıkları besinlerle oluşturdukları kök, yaprak ve meyveler ile beslenen hayvanlar (tüketiciler) başka yırtıcılar tarafından avlanıyor ve ölen canlılardan toprağa karışan tüm organik materyal, mantarlar ve bakteriler (ayrıştırıcılar) tarafından ayrıştırılarak yeniden bitkilerin kullanımına sunulmuş oluyor. Birbirine derin bağlarla bağlı bu unsurlar bir ekosistemin var olabilmesi için gerekli temel unsurlardır.

Ekosistemin bu hassas dengesini bozmak sadece ekosistemin içindeki bitki ya da hayvanlara zarar vermekle gerçekleşmiyor, cansız olan ögeleri bile canınız istediği gibi değiştirmeye kalktığınızda da ekosisteme ciddi zararlar verebilirsiniz. Örneğin, İstanbul’da yapılması tartışılan Kanal İstanbul Projesi ile oldukça büyük ölçekli bir ekosistemin yapıtaşları yerinden oynatılacak. Öyle ki bu projenin uzun vadedeki sonuçlarını öngörebilmek bile imkansız. Bir gölü kurutmak, bir ormanın ortasına koskoca bir otoyol inşa etmek ya da milli park statüsündeki bir ekosistemin ortasına bir maden işletmesini oturtmak bizim bu ülkede duymaya ve görmeye çok alışık olduğumuz türden yıkımlar. Bir ekosistemde yukarıda bahsedilen üretici, tüketici ya da ayrıştırıcı unsurların varlığını ve miktarını değiştirecek her bir müdahale şüphesiz ki bize yaşanması olası çevre felaketleri olarak geri dönecektir. Bir yörenin bitki örtüsünü yok ederseniz, hayvanların göç yollarını değiştirir, yer altı/ yer üstü su havzalarını ve toprağı kirletirseniz (ki toprağı en fazla kirleten unsur tuzdur) kısaca o ekosistemi yok etmiş olursunuz. Her zaman alışık olduğumuz insan merkezci bir bakış açısıyla bakarsak, o ekosistemde yaşayan “insanların da” sağlığını tehlikeye atmış oluruz çünkü her ne kadar kendini her şeyin üzerinde konumlandırsa da insan da bu bütünün bir parçasıdır sevgili bitki dostları. 
Doğa, özellikle de bitkisel yaşam kendisini kolaylıkla tamir edebilecek uyumluluğa ve güce sahiptir. Fakat biyolojik çeşitliğinin günden güne ortadan kalktığı ve çevrenin her geçen gün daha da kirletildiği bir gezegende doğanın da “tükenmişlik sendromu” yaşaması kaçınılmaz. Dünya üzerinde ne yazık ki dışa kapalı, insan ihlali ve istilasına açık olmayan hiçbir biyom kalmamış gibi görünüyor. Öyle ki insanın yaşamadığı kutuplarda küçük bir ülke büyüklüğündeki buzulları eritmeyi, okyanusun kilometrelerce altındaki derinlikleri bile kirletmeyi başardık(!). Oysa sadece bitki ve hayvanların değil, kendi türümüzün devamlılığı için de ormanlarımızı, bozkırlarımızı ve su havzalarımızı korumamız gerekiyor. “Ben tek başıma ne yapabilirim ki?” diye düşünmeyin. Her ne yapabiliyorsanız o bile gezegenin geleceği için çok önemli ve değerli. Nerede yaşıyor olursak olalım Amazon ormanlarını da, kutuplardaki hayvanları da, okyanuslardaki balinaları da düşünmek zorundayız.  “Think global, act local” (Global düşün, yerel eylemler yap) bakış açısıyla yalnızca bir tüketici olarak tüketim alışkanlıklarımızı değiştirerek bile çok şeyi değiştirebiliriz. Doğaya zarar vermeyen üretim ve tüketim biçimlerini, temiz enerjileri, geri dönüşümden önce “çöpümüzü azaltmayı”, “ihtiyacımız olmayanı satın almamayı” ve “sahip olduklarımızı daha uzun süre kullanmayı” tercih etmek gerçekten çok şeyi değiştirebilir. 


Yazının başında da bahsettiğimiz üzere, yeryüzünde görülen büyük ekosistemler olan biyomlar, kara ve su biyomları olarak ikiye ayrılıyor. Karasal biyomlar ise kuzeyden güneye inildiğinde temel olarak kutup, tundra, tayga, ılıman orman, bozkır, Akdeniz, çöl, savan ve Ekvator gibi biyomlar olarak çeşitleniyor. Ülkemiz bu biyom kuşakları içinde kuzeyde ılıman orman, güneyde Akdeniz ve ortasında çoğunlukla bozkır biyomlarını barındırıyor. Nerdeyse dört mevsimin bir arada yaşanabildiği bu coğrafyada görülen “biyom zenginliği” de bitkisel çeşitliliğin bu denli fazla olmasının bir nedenidir kuşkusuz. Ülkemizde en yaygın görülen karasal biyom olan ılıman bozkırın özelliklerine değinmek gerekirse, bunlar kışın oldukça soğuk ve yağışlı ama yazları sıcak ve kurak olan, orman ya da ağaçlardan çok otsu, soğanlı ve yumrulu bitkilerin hakim olduğu açık düzlük alanlardan oluşuyor. Bozkırın önemli bir özelliği ise derinliği yüksek ve nispeten daha kolay işlenebilir topraklara sahip olmasıdır. İşte tam da bu nedenle Anadolu toprakları buğdayın anavatanı olmuştur. Fakat ne yazık ki hatalı gübreleme, ilaçlama ve sulama nedeniyle tarımsal üretime elverişli olan topraklarımızı da verimsiz hale getiriyoruz. Bir yandan imara açılan tarım arazileri de bu tahribatı geri dönülmez bir noktaya taşıyor.


Yukarıda doğanın insanlığın yol açtığı tahribatı tamir edebilme yetisinden söz etmişken, “Bir orman ne kadar sürede oluşur”, diye merak edenlerle beraber şöyle bir düşünmek istiyorum: Tarım alanı olarak kullanılan ya da ağaç kesimi yapılan bir araziyi ele alalım. Böyle bir alan kendi haline bırakıldığında doğa burayı hemen yeniden geri kazanmaya başlıyor, nasıl mı?... İlk yıl bu araziye karahindiba (Taraxacum officinale), kaz ayağı (Chenopodium polyspermum), ebegümeci (Malva sylvestris), şeytan elması (Datura stramonium) gibi pek çok tek yıllık, kuraklığa ve güneşe dayanıklı çayır bitkisi gelip yerleşir. İkinci yıldan itibaren çok yıllık beyaz devedikeni (Carlina gummifera), yaban havucu (Pastanica sativa), ayrık otu (Elymus repens), devedikeni (Silybum marianum) gibi çok yıllık bitkiler görülmeye başlar. 5 yıl içinde böğürtlen (Rubus idaeus), kartallı eğreltiotunun (Pteridinum aquilinum), çobanpüskülü (Ilex aquifolium), katırtırnağı (Spartium junceum), gibi çalı ve küçük ağaç formunda bitkiler ortaya çıkmaya başlar. Bitki örtüsü sıklaşarak çeşitliliği arttıkça bunları barınak ve beslenme amacıyla kullanan canlılar da bu araziyi ziyaret etmeye başlar. Öncelikle kuşların ve kemirgenlerin taşıdığı tohumlarla ilk 15 yılda ağaç fideleri oluşur. Genç bir ormanın oluşumu ise 50 yıl kadar sürer. Ancak yaklaşık birkaç yüz yıl sonra burada artık olgunlaşmış bir orman florasından söz edilebilir.
Tam da yeri gelmişken Türkiye florasını bizlere tanıtan çok değerli uzmanlardan biri olan Hikmet Birand’ı burada saygıyla anmak istiyorum. Bozkırın kalbinde doğup büyümüş bu doğa aşığı insan, aynı zamanda Türkiye’de bitki sosyolojisi alanının da kurucusu olan öncü bir akademisyendir. Ben kendisini ne yazık ki ölümünden yıllar sonra “Alıç Ağacı ile Sohbetler” kitabıyla tanıdım. Kitabını, Ankara’da Dikmen sırtlarındaki bir alıç ağacı ile dönem dönem yaptığı uzun sohbetler şeklinde kurgulayan Birand, Anadolu’nun dört bir yanına yaptığı gezilerde gözlemlediği bitkisel zenginliği coğrafi, tarihi ve iklimsel özellikleriyle, deyim yerindeyse Anadolu’nun taşını toprağını herkesin anlayabileceği bir dilde bizlere anlatmayı başarmış. Özellikle Türkiye florasını tanımak isteyen herkese bu kitabı okumasını tavsiye ederim. Alıç Ağacı ile Sohbetler’i okuyan bitki dostları, belki de yaşadıkları bölgedeki florayı daha iyi tanıyıp, geçen zamanla birlikte nelerin değiştiğini de gözlemleyebilirler. 
Foto: emjaysmith, www.depositphotos.com/portfolio-1010070.html

Bu yazımı da Dikmen alıcının son sözleri ve Hikmet hocanın kitabın sonunda eski dostuna verdiği cevapla bitirmek istiyorum. Dikmen alıcı hocamıza diyor ki: “Tabiatın sabrı çok ama vakti daha çok, ezelden ebede kadar vakti var onun... Sen ben günlük kelebek gibiyiz, yüzyıllarda, bin yıllarda olup biten değişikliklerin farkına varmayız. Şimdi burada ben varım ve sana bu tepenin de söylediklerin gibi bir zamanlar meşe ormanı ile örtülü olduğunu haber veriyorum. Fakat bana da bir hal olabilir ve kuru dallarımdaki paçavralardan burada yatan ya da yattığı sanılan evliya kişinin kerametine aldırış etmeyenler de çıkabilir. Bir gün gelmişin bakmışsın ki ben yoğum. Bu tepe de ötekiler gibi olur, benim buradaki varlığımı senden başka kim hatırlar? Kimse!...” Hikmet hoca ise yıllarca sohbet ettiği dostunu şöyle anarak kitabını noktalıyor: “Doğru söylemişin. Seni benden başka kimse hatırlamaz artık, hatta seni kesip yok eden bile... Ama sohbetlerimizi dinleyenler sanıyorum ki unutmayacaklardır seni. Sonra belki bir gün gelir biz de seni, dallarında öten kuşları, çiçeklerine konan kelebekleri kendimiz gibi beller, hepimiz için şenelttiğiniz bu dünya yurdunda onların da bizim gibi yaşamaya hakkı olduğunu anlar hiçbirinize kıymaz oluruz”.
"Cordillera Blanca", Peru'nun Ak Sıradağları dünyanın en yüksek sıradağları olarak biliniyor.
Foto: Bruno Locatelli.



23 Şubat 2020 Pazar

Bitkisel Bir Söyleşi / 13. Bölüm

Doğa sürekli olarak düşünmek, hayal kurmak, sorunlarımıza dair çözümler üretmek, yeni ve farklı olanı yaratmak konularında bize esin verebilir.
Foto: Simileus, www.shutterstock.com/g/smileus 
2020 yılına yangınlar, seller ve depremlerle başlamışken, buzulların erimesiyle ortaya çıkabilecek “antik” hastalıklardan ve insanlığın sonunu mikroskobik yaşamın getireceğine dair inancımdan henüz birkaç yazı öncesinde bahsetmişken bir de ansızın ortaya çıkan yeni “Corona” virüsü, bizi yılın geri kalanında kim bilir daha neler bekliyor diye kara kara düşündürüyor olabilir sevgili bitki dostları. Sanırım içinde yaşadığımız doğa ile kavga etmeye ve onu kendi istediğimiz gibi biçimlendirmeye uğraştıkça yepyeni sorunlarımız daha olacak gibi görünüyor. Ama siz yine de tüm bu olumsuzlukların sizi eve hapsetmesine izin vermeyin. Bu günlerde doktorların da kalabalık ortamlardan uzak durmamızı tavsiye ettiğini göz önünde bulundurarak yakınımızdaki yeşil alanlardan ve “güneş girmeyen eve doktor girer” deyişini hakkını vererek güneş ışığından mümkün olduğunca faydalanmaya çalışmamız gerekiyor. 
"Korkan, yalnız ve mutsuz hissedenler için en iyi ilaç dışarı çıkmaktır. Doğanın tüm dertlerimize teselli olacağına gönülden inanıyorum", Anne Frank- Anne Frank'ın Günlüğü'nden bir alıntı. Anne Frank, Nazilerden saklandığı evin çatı katı penceresinden görebildiği ve one doğayı hatırlatan tek şey olan, ölümünden sonra adının verildiği bir at kestanesi (Aesculus hippocastanum) ağacına asıyordu umutlarını.
Foto: Jose Jeronimo, www.flickr.com/photos/166265014@N04/

Kışın soğuğu, yazın da sıcağı bahane edip evde oturmak sağlığınızı korumak şöyle dursun bağışıklık sisteminizi daha da zayıf hale getiriyor. Doğada yürümenin özellikle kalp ve ruh sağlığı üzerinde olumlu etkileri olduğunu ileri süren Japonlar sağlıklı bir yaşam sürebilmek için orman yürüyüşleri yapmayı öneriyorlar. Bu doğal terapiye de “shinrin yoku” yani “orman banyosu” adını vermişler. Hayatımın en zor dönemlerinden birinden geçerken ben de bu orman banyosunun çok faydasını gördüm. Umutsuzluk, tükenmişlik, keder ve yalnızlık hissinin yerini nasıl da kolaylıkla doğayla bütünleşme, zindelik, iyimserlik ve huzurun alacağını size oturduğum yerden kelimelerle tam olarak anlatabilseydim keşke ama bunu bizzat sizin yaşayıp deneyimlemeniz gerekiyor. Özellikle de stresten ve odaklanma bozukluğundan şikayet edenlere, bitkisel söyleşilerimizin başından beri bunu tavsiye ediyorum. Ve inanın bir kez başladığınızda da mutlaka gerisi geliyor.
Eski inanışlara göre ormanın tanrısal güçlere sahip bir ruhu olduğu ve olağanüstü varlıklarla dolu büyülü bir yer olduğu kabul edilirdi. Bugün hala yaşayan görkemli anıt ağaçların birçoğu doğaya karşı duyulan bu derin ve koşulsuz saygının sayesinde günümüze kadar ulaşmıştır.


Eğer yakınlarınızda bir orman varsa gerçekten çok şanslısınız, yoksa da bunun için  biraz yolculuk yapmaktan asla çekinmeyin. Çünkü bu bahsettiğim deneyimi yalnızca el değmemiş veya “peyzaj” adı verilen yapaylıkla(!) kirletilmemiş bir doğa parçasında deneyimleyebilirsiniz. Doğada tek başınıza yürürken kendinizi güvende hissedemiyorsanız günübirlik doğa yürüyüş organizasyonlarına katılmak sizin için harika bir başlangıç olabilir. Ne yazık ki pek az insanın olduğu üzere bitkilere karşı bir ilginiz de varsa, bu yürüyüşlerinize daha sonraları tek başınıza da devam etmek isteyebilirsiniz. Genellikle gezi ve yürüyüş organizasyonlarında çevrenizi tanımak için yeterince özgür olamayabiliyorsunuz ve çoğu katılımcı oraya bitkileri tanımaya değil spor yapmaya ya da fotoğraf çekmeye geliyor fakat yine de cesareti olmayanlar için bu tür organizasyonlar size neler yapabileceğiniz konusunda bolca fikir verebilir. 
Ağaçların her yıl yeniden yeşermesi, çiçeklenmesi, meyve vermesi ve sonunda yapraklarını döküp kuruması adeta sonsuz bir yaşam döngüsüdür. Bu döngüyü yakından izleyen ilk insanlar ağacı pek çok yaradılış efsanesiyle ilişkilendirip kutsal bir yaşam veya dünya ağacına inandılar. Birçok kültürde doğan her bebek için bir ağaç dikilmesi geleneği doğmuş, ağacın ve insanın yazgısının kopmaz bir bütün olduğu düşünülmüştü.


Az sayıda olsalar da bitki, kelebek ve kuş gözlemi yapan grupların da benzer aktiviteleri, zaman zaman paylaşımlar yaptıkları bloglar bulunuyor, bunları da takip edebilirsiniz. Ya da sosyal medya üzerinden kendi grubunuzu oluşturabilir, kendi amatör grubunuzla keşif gezilerine çıkabilirsiniz. Sürekli gitmekten hoşlandığınız bir yer bulduğunuzda, burayı yıl boyunca gözlemleyerek, doğadaki mevsimsel dönüşümlere bizzat şahit olmanın keyfini yaşayabilirsiniz. Bu size çevrenizdeki bitkilerle ilgili gerçekten çok fazla şey öğretebilir. Malzeme olarak, iyi bir çift yürüyüş ayakkabısı, sizi nemden ve soğuktan koruyacak bir yağmurluk, içinde yiyecek ve içeceğinizin, size rehberlik edecek bir kitabın, bir not defterinin ve kamerası olan bir telefonunuzun olduğu hafif bir sırt çantası dışında ihtiyaç duyacağınız en önemli şey “duyularınız” olacak. 
Ağaçlar pek çok canlının temel ihtiyaçlarını karşılar, huzur ve güven verir, olabildiğince cömert, barışçıl ve dost canlısı varlıklardır. Ne yazık ki insanlık artık bu gerçekleri unutmuşa benziyor, hızla yok ettiği doğaya, kutsal ormanına, yani kendi yazgısına yabancılaşıyor. Düşünün bakalım, siz en son ne zaman oturup bir ağacı izlediniz? En son ne zaman bir ağaca sarıldınız? En son ne zaman bir ağaç diktiniz?
Foto: Weerapat Wattanapichayakul, www.123rf.com/profile_dogfella


Ormandayken üzerinde yürüdüğünüz yaprakların çıtırtısını, rüzgarın uğultusunu, orman hayvanlarının çıkardıkları sesleri, eğer şanslıysanız küçük bir derenin, kurbağaların ve günbatımından itibaren bülbüllerin huzur veren şarkısını dinleyebilirsiniz. Burnunuza ağaç kabuklarının, yosun tutmuş kayaların, toprağın, çeşitli otların kokuları taşınacaktır. Gözleriniz her mevsim değişen manzarayla ve ona ait renklerle bayram edecektir. Eğer mevsimindeyseniz ve onları tanıyorsanız, bir böğürtlen çalısı (Rubus idaeus), bir ağaç çileği (Arbutus unedo), bir yaban mersini (Vaccinium myrtillus), bir karayemiş (Prunus laurocerasus) ya da bir kızılcık (Cornus mas) size taze meyvelerinden ikram edebilir. Ağaç kabuklarını, onları saran yosunları, yaprakları ve çiçekleri sevip okşayabilir, daha önce hiç yapmadıysanız yaşlı bir orman ağacına sımsıkı sarılabilirsiniz. Çekinmeyin, çünkü bunu yaparken etrafınızda bu yaptığınızın “tam bir saçmalık” olduğunu söyleyecek kimse olmayacak. Daha önce belki hiç görmediğiniz pek çok canlının evi olan bir ağacın yaydığı o benzersiz güven duygusunu özgürce hissedebilmenize engel olabilecek hiçbir şey ve hiç kimse olmayacak. 
Vincent Van Gogh'un ünlü "İris Çiçekleri" tablosu.


Tek yapmanız gereken korkmadan, çekinmeden bütün duyularınızla doğayı kucaklamak. Monoton hayatınızı bir yarım saatliğine askıya alıp sadece o anı yaşayabilmek mümkün. Göreceksiniz, “orman banyosu” size de iyi gelecek. Ne mutlu ki kısa bir süre sonra, yani Mart ayından itibaren doğa yeniden kış uykusundan uyanacak ve bir süredir görmeyi özlediğimiz baharın ilk çiçeklerini yeniden görmeye başlayabileceğiz. Hepimizin bu umuda ihtiyacı var. Hemen olmasa da bir süre sonra, işte tüm bu hissettiklerinizle bütünleştiğinizi, başından beri buraya ait olduğunuzu hissetmeye başlayacaksınız. İçinizde (ya da genlerinizde) halihazırda bulunan ama size unutturulan o sihirli bağlantı (ücretsiz wifi bağlantısından çok daha önemli bir bağlantı) yeniden kurulacak. Eğer gerçekten isterseniz, bu terapi sizi iyileştirebilir, kendinizi daha iyi hissettirebilir. Doğa sürekli olarak düşünmek, hayal kurmak, sorunlarımıza dair çözümler üretmek, yeni ve farklı olanı yaratmak konularında bize esin verebilir.

 
Tchaikovsky'nin Fındıkkıran Balesi'ndeki "Çiçeklerin Valsi" adlı bölümden bir görünüm.

Esinlenmek deyince akla gelen, yüzünü doğaya çevirmiş, bitkilerin gizemli güzelliklerinden esinlenen pek çok ünlü sanatçı ve unutulmaz eserleri de var. Sanatından çok bahçesindeki gölette yetiştirdiği ve gözündeki katarakta rağmen resmettiği nilüfer çiçekleriyle gurur duyduğunu söyleyen Monet, “Çiçekleri şayet görülen boyutuyla resmetseydim hiç kimse onları benim gördüğüm gibi göremezdi”, diyerek dev gelincik ve kana çiçeği (Canna) resimleri yapan Georgia O’Keefe, buğday tarlalarını, iris çiçeklerini (Iris germanica) veya ayçiçeklerini (Helianthus annuus) görmeye alışık olmadığımız olağandışı bir büyüleyicilikle resmeden Van Gogh, ölüm döşeğinde dostlarının ona getirdiği kristal vazolara konan mis kokulu leylakların (Syringa) resimlerini yapan Manet, çuha çiçekleri (Primula veris) gibi baharın erkenci çiçeklerinin resimlerini yapan Dürer ve tam bir gül aşığı olarak yaşamı boyunca gülleri resmetmiş ve nihayet bir gül türüne de adı verilmiş olan Fantin-Latour gibi sanatçılar resim konusunda ilk akla gelenler. Delibes’nin Lakme operası için bestelediği “Çiçek Düeti”, Delius’un “Cennet Bahçesine Yürüyüş”ü, Tchaikovsky’nin Fındıkkıran Balesi için bestelediği “Çiçeklerin Valsi” bitkilerden esinlenilen müzikal eserlerin başında yer alıyor. Yanı sıra krizantemler (Chrysanthemum) Puccini’yi, güller Faure, Straus ve Bizet’yi, süpürgeotları (Calluna vulgaris) Debussy’i bu çiçekler konusunda besteler üretmek konusunda esinlemiş. Heykel sanatında ise çağdaş heykel sanatçısını Jeff Koons’un 60.000 çiçekli bitkiyi kullanarak oluşturduğu “Puppy” adlı dev köpek yavrusu heykeli, esin kaynağı bitkiler olan sanat eserleri arasında belki de en unutulmaz olanı.
Çağdaş heykel sanatçısı Jeff Koons'un 60.000 çiçekli bitkiyi kullanarak yaptığı "Puppy" adlı köpek yavrusu heykeli İspanya'nın Bilbao kentindeki Guggenheim Modern Sanat Müzesi'nde sergilenmeye devam ediyor.



Daha önce de bahsettiğim üzere, bitkiler tarih boyunca sözlü ve yazılı edebiyata da esin kaynağı olmuştur. Geçmişten günümüze bitkilerle ilgili burada saymakla bitiremeyeceğimiz kadar şiir, öykü ve roman bulunuyor. Bu yazınsal yaratıcılığın belki de en ilginç örneği, kökeni 18. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı saray yaşantısına, lalelere karşı olan düşkünlüğe ve onların simgeledikleri anlamlara dayalı olan sembolik bir dilin geliştirilmiş olmasıdır. 19. yüzyılın başlarından itibaren (Kraliçe Viktorya Dönemi olarak biliniyor) adeta kitlesel bir maniye dönüşen botanik merakıyla birlikte bu çiçek dili Avrupa’ya da yayıldı. “Floriografi” (Çiçek yazısı) adı verilen bu bağımlılık bu konuda pek çok kitap ve hatta sözlük yazılmasına bile yol açtı. 


Fransızca dilinde hazırlanmış floriografi temalı bir posta kartı.


Dönemin insanlarının duygularını ve düşüncelerini bitkisel aranjmanlar ve içinde çiçek adlarının geçtiği şiirlerle ifade etmeyi seçmeleri oldukça ilginç ve bir o kadar da zarif bir durum. Örneğin bir kadının kendisine gönderilen kırmızı bir gülü saçına iliştirdiğindeki anlam ile aynı gülü yakasına taktığındaki anlamın farklı olması gibi birçok ince detay barındıran bu dil o dönemin aşıklarının mutlaka bilmesi gereken bir haberleşme şekliydi. Floriografinin günümüz insanlarının asla anlayamayacağı bir incelik, tedavülden kalkmış bir gelenek olduğunu düşünebilirsiniz ama bugün hala bu konuya ilgi duyarak bu konuda yazıp çizenler var. Siz de sevdiğiniz çiçeklerin anlamlarını internet üzerinden yapacağınız küçük bir araştırmayla floriografi sözlüklerinde bulabilirsiniz. Hepinize bol çiçekli günler.

Bitkisel Bir Söyleşi / 12. Bölüm



Soğuk ama güneşli bir kış gününden tüm bitki dostlarına merhabalar. Yazıma bitkisel bir dedikodu ile başlamak istiyorum, bu yazıda sizi ansiklopedik bilgilerle sıkmamaya gayret edeceğim... Bana hediye edildiğinden beri epeydir saksısını değiştirmeyi ihmal ettiğim Madagaskar Ejder ağacım (Draceana Marginata) birkaç gün önce bunu bana çok farklı bir şekilde hatırlatmayı başardı: “kendisini saksısından dışarı atarak”(!) Kökler saksının içinde öylesine uzayıp kıvrılmış ki adeta yaylı bir mekanizma işlevi görüp bitkiyi saksından dışarı atıverdi. Neyse ki ejder ağacım sonunda istediğini elde etti ve şu anki saksısından da oldukça mutlu görünüyor. Bu arada kışın saksı değişimi yapmak zorunda kalırsanız, bitkinin köklerinin soğuktan zarar görmemesi için saksı değişiminden hemen sonra ılık su vermeniz gerektiğini hatırlatayım. Ayrıca dış ortamdaki bitkileriniz için bu mevsimde saksı değişimi çok mecbur kalmadıkça yapılmamalı. Ve kışın bitkilerinizi lütfen aşırı sulamayın, çünkü fazla rahatsız edilmeden uyumak istiyorlar(!).

Madagaskar Ejder ağacı (Draceana Marginata)
Normal olarak bitkilerin saksı ve yer değişimleri için kış mevsimi tercih edilmeyen bir dönemdir. Çünkü bitkiler bu mevsimde uyku dönemine girer ve metabolizmaları yeni bir ortama adapte olup hızla kök salacak kadar hızlı çalışamaz. Bitkilerdeki bu “kış uykusu” halini en iyi şekilde gözlemleyebileceğiniz bitkiler, ağaçlar arasında kışın yapraklarını dökenlerdir. Çoğu adeta kurumuş bir görüntüye bürünür, hatta bazılarının ölmüş olduklarına bile inanabilirsiniz. Örneğin bir dostum bahçesindeki narın öldüğüne inanıyordu ta ki onu yaz başında yeniden yemyeşil bulana dek. Ama aslında yakından bakarsanız bu yapraksız kalan dallarda baharda patlayıp açılacak minicik tomurcuklara ve koruyucu bir tabaka altında baharı bekleyen yaprak filizlerine rastlayabilirsiniz. Bu dönem fotoğraf meraklıları için bu tomurcukları fotoğraflamanın en güzel zamanıdır... 
Bir süs kirazı (Prunus Serrulata "Kanzan") ağacının tomurcukları ilk baharı sabırla bekliyor.
Foto: Patrick Breen, https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/prunus-serrulata
Bu ağaçların kışın yaprak dökmelerinin nedeni özsularının yapraklardan köklere inmesidir. Ağaç böylece karla örtülmeye ve donmaya karşı kendini koruma altına almış olur. Tabi bu ılıman iklimler için geçerli. Ilıman iklimde yapraklarını döktüğünü görmeye alıştığınız bazı bitkiler sıcak iklimlerde yaz kış yeşil kalabiliyor. Diğer yandan yüksek dağ ormanlarında karşımıza çıkan iğne yapraklı ağaçlar (çam, ladin, köknar, sedir vb.) özsularındaki donmayı engelleyici kimyasallar ve yapraklarını kaplayan mumsu tabaka nedeniyle yaprak dökmeye ihtiyaç bile duymazlar. Fakat tabi ki her yaprak eninde sonunda işlevini tamamlayarak yerini yeni bir yaprağa bırakacaktır ama yaprak dökmeyen ağaçlar asla tamamen yapraksız kalmazlar.
Foto: Sloot, http://www.sevs.nl

Bahçe, balkon ve pencere dışında kalan bitkilerinizi bu soğuk havalarda donlardan korumanın en iyi yolu “malçlama”dır. Eskiden kışın dışarıda bırakılan çiçekleri soğuk ve dondan korumak için toprağın üstü kesilen yeşil eğreltiotlarıyla (Pteridophyta) örtülürmüş. Malçlama önceleri daha çok bitkileri kışın etkilerinden korumak için kullanılmış olsa da aslında faydaları sadece bundan ibaret değil. Ben de yaprak döken dış mekandaki bitkilerimin kuruyup dökülen yapraklarını atmayıp saksı diplerine dolduruyorum. Malçlama, toprağın ısı ve neminin korunması, yabani ot temizliği, bitki köklerinin korunması ve doğal gübre açısından da önem taşıyor. Kurumuş yaprak tabakasının altındaki toprak, kökleri daha sıcak tutarken yabani ot tohumlarının da bu tabakanın altında kalıp filizlenmesini engelliyor. Yapraklar giderek çürüyerek toprağa karışıyor ve toprağın içeriğini zenginleştiriyor.


Bahçenizden kesilen çimler, kuru yapraklar, ağaç kabukları, kompost, saman, hatta plastik örtü ve öğütülmüş eski araba lastikleri bile malçlama için kullanılabiliyor. Tabi son iki alternatifi mecbur kalmadıkça tercih etmemek gerek, özellikle de petrol türevi atıkların yarattığı kirlilik gezegenimizdeki yaşamı tehdit edici boyutlara ulaşmışken. Özellikle kuşlar bu kırpıntıları yiyecek olarak tüketmeye de kalkışabilir, o nedenle en iyisi doğal çözümleri tercih etmek. Sonbaharda orman zeminine bakarsanız doğanın kuru yapraklarla bunu zaten kendiliğinden yaptığını görebilirsiniz. Yaşadığım yerdeki meşe korusunda ağaçların altını örten şu yaprak öbekleri çürüyüp toprağa karışana dek yer altındaki kökleri, tohumları ve hatta kimi yararlı canlıları da(!) kışın etkilerinden koruyan doğal bir battaniye görevi görecekler. Meşe yaprağında bulunan tanik asitin toprağın asiditesini artırdığı ve meşe altı toprağını epeyce makbul bir toprak haline getirdiğini de belirteyim. Baharın ilk günlerinde bu yaprakların arasından güneşe çocuksu bir neşeyle gülümseyen pembe çuha çiçekleri (Primula vulgaris) bu tür toprakları seviyor olmalı.


Kışın yaprak dökmeyen bir çam ağacının iğne yaprakları üzerindeki buz kristallerine rağmen soğuğa karşı direniyor.


Bundan 5 yıl kadar önce bir bitki dostunun tavsiyesiyle ve keyifle okuduğum (özellikle toprakla uğraşmak isteyen herkese de öneririm) “Ekin Sapı Devrimi” kitabının yazarı Masanobu Fukuoka kitabında: “Topraktan aldığımız her şeyi ona geri vermek zorundayız” diyordu, işte bunu asla unutmamalı. Değerli usta Fukuoka toprakta yetişen bitkilerin dökülen yapraklarından, verdikleri meyvelerin çöpüne kadar her şeyi toprağa geri iade etmekten bahsediyor. Aksi takdirde nasıl giderek fakirleşeceğini, verimsiz bir çorak toprak parçasına dönüşeceğini de anlatıyor... Bununla ilgili bir minik bilgi vereyim size hemen. Çilek sever misiniz bilmem ama ben pek severim. Dökülen çam ve ladin iğnelerini bahçe toprağına karıştırıp üstünü kozalak, kuru dal ve iğnelerle örtmek lezzetli çiçeklerin reçetesiymiş. Çilek severlerin dikkatine, belli ki çilekler asiditesi yüksek toprakta daha lezzetli yetişiyor... Bir bahçesi ya da işleyebildiği bir toprağı olan herkesin aslında ne kadar da şanslı olduğunu bilmesi ya da hiç unutmaması gerekiyor. 

"İnsanlar artık doğrudan toprağa basmıyor. Elleri ot ve çiçeklerden çekildi, gözlerini göğe kaldırmıyorlar, kulakları kuşların şarkılarına sağır, burunları yoğun bir şekilde egzoz dumanlarına teslim oldu ve dilleri doğanın sade lezzetlerini unuttu. Beş duyunun tamamı doğadan tecrit edildi. Asfaltla kaplanmış yollarda arabasını süren kişinin çıplak topraktan birkaç adım uzak oluşu gibi, insanlar da hakiki insan halinden birkaç adım uzaklaştırıldılar", diyor ekin sapı devrimcisi Masanobu Fukuoka.


Bir bahçeniz varsa malçlama yapabileceğiniz kompostu kendiniz de ürete bilirsiniz. Kompost, doğal gübredir ve toprağınızdan zararlı kimyasal gübreleri de uzak tutmanıza yarar. Yiyebildiğiniz her şey bitkileriniz için de besin olarak kullanılabilir, yani içinde kimyasal olmayan ve artık et içermeyen (aksi halde zararlı bazı canlıları bahçenize çekebilir) tüm mutfak atıkları kompost olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla çöplerinizin önemli bir bölümünü de bu şekilde değerlendirebilirsiniz. Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız, size neye ihtiyacınız olduğunu ve nasıl kolayca kompost yapabileceğinizi anlatan internetteki uygulamalı videolara da göz atabilirsiniz. İnanın bu iş çok ama çok kolay. Hatta kompostu hızlandırmak için toprak solucanlarını da çalıştırabilirsiniz ki sizden bunun için ücret de istemezler.

Kompost yapmak eğer yeriniz varsa gerçekten çok kolay. Yukarıdaki gördüğünüz liste size kompost kutunuza neleri atıp atamayacağınız konusunda yardımcı olabilir.


Fakat kompost yapımıyla uğraşmak istemeyen, daha küçük ölçekli bahçe sahipleri için de önerilerim var: Yeşil yapraklı sebzelerin solmuş dış yapraklarını rondodan geçirerek doğrudan “sıvı gübre” olarak bitkilerinize verebilirsiniz. Bahçenizde yetişen karahindibaları da (Taraxacum officinale) aynı şekilde değerlendirebilirsiniz, öyle ki uçuşan tohumlarıyla her yere yayılan karahindibanın yetişmediği bahçe neredeyse yoktur. Kahve telvesi, muz ve yumurta kabukları ile toprağınızı kimyasal açıdan zenginleştirebilir, demlenmiş çay yapraklarını atmayıp kurutarak malçlamada da kullanabilirsiniz. Topraktaki azalmış olan sodyum, magnezyum, kalsiyum, potasyum, sülfür ve fosfor miktarını böylelikle kolayca artırmış olursunuz.


Bahçenizde kompost hazırlamak için alttan açılabilen tahta kutular yapabilir ya da eski çöp bidonlarını kullanabilirsiniz.


İçinizde malçlamayla ya da kompostla uğraşmak istemeyenlere önerim ise kuru yaprakları kullanarak içinizdeki sanatçıyı harekete geçirmek olabilir. Doğadan topladığınız sarıdan turuncuya, kırmızıdan mora kadar pek çok renge bürünen kuru yapraklarla yapabileceğiniz birçok şey var. Kitap ya da defter kaplamaları, kitap ayraçları, suluboya kullanılarak yapılan yaprak baskılı resimler veya annemle beraber kendiliğinden kuruyan kil hamuru ve akrilik boyalarla yaptığımız duvar süsü ve çerezlik minik tabaklar ilk aklıma gelenler. 

Bahçenizde kompost hazırlamak için alttan açılabilen tahta kutular yapabilir ya da eski çöp bidonlarını kullanabilirsiniz.
Siz de sevdiklerinize böyle hem kolay hazırlanan, hem ekonomik, hem de el yapımı hediyeler hazırlayabilirsiniz. Siz de çayınızı ya da kahvenizi hazırlayıp yaratıcılığınızı kullanacağınız ortak bir çalışmaya imza atabilirsiniz. Bu soğuk günlerde hem kendinizi de, hem de bitkilerinizi sıcak tutun, sakın ha hasta olmayın değerli bitki dostları... 

Bu yazımı Masanobu Fukuoka’dan bir alıntıyla bitirmek istiyorum: “Sadece doğayla birlikte var olabiliriz. O'ndan farklı ya da O'nun dışında değiliz. O'nu kurtaramayız ya da O'na zarar veremeyiz. Kurtarmaya çalıştığımız yine kendimiziz ve zarar verdiğimiz şey de yine biziz”.