orman etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
orman etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

30 Mart 2020 Pazartesi

Bitkisel Bir Söyleşi / 17. Bölüm

İşte yılın en süslü ve renkli ayı ilkbahar yeniden geldi. Yemyeşil kırlar yeniden birbirinden güzel çiçeklerle dolacak. Fakat Corona virüsü yüzünden eve kapanan bizler acaba bu bahar onları görebilecek miyiz?... Önceki yazılarımdan birinde söylemiştim, insanlığın sonunu mikrobiyolojik canlılar getirebilir diye, ne yazık ki bu tahminimin kadar çabuk gerçekleşeceğini hiç düşünmemiştim. Bu yazımda evde oturmaktan sıkılan sizleri kırlarda hayali bir gezintiye çıkararak sıklıkla karşılaşabileceğiniz bazı yaban çiçeklerini tanıtıp onlara dair inanışlara ve halk hikayelerine yer vereceğim. Belki de böylece onları tekrar görebildiğiniz zaman, epeydir tanıdığınız dostlarınızı görmüş gibi mutlu hissedebilirsiniz.  
Güneğik ya da Beyazhindiba (Cichorium intybus) nın mavi çiçekleriyle ilgili ilginç birçok inanış var. Eskiler bu bitkinin Toprak Ana’nın mavi gözlü biricik kızı olduğuna inanmışlar. Orta Çağ’da ona “sponsa solis” (güneşin eşi) demişler. Bunun nedeni belki de Yunan mitolojisine göre bitkinin, güneş tanrısı Apollon’un yaydığı parlak günışığıyla büyülenen ve ona aşık olan bir peri olan Cynthia olduğuna inanılmasıdır. Güneğikle ilgili bir halk masalına göre, o aşık olduğu şövalyenin savaştan dönmesini bekleyen mavi gözlü bir genç kızmış. Yıllar geçip de şövalye geri dönmeyince ailesi onu başka biriyle evlendirmeye kalkmış. Kız ise “Yeniden evleneceğime sıradan bir ot olurum daha iyi” demiş ve Tanrı onu bu bitkiye dönüştürmüş. Avrupa folklorunda bu bitkinin çiçeklerinin kilitli ve gizemli kapıları açabildiğine, karanlık sırları aydınlatabildiğine inanılırmış fakat böyle bir inanışın nereden kaynaklandığı ise apayrı bir gizem. Örneğin, bir hırsızlık durumunda gece uyurken yastığının altına güneğik kökü koyan kişi rüyasında hırsızı görürmüş. Güneğik, aynı zamanda “gerçek aşkı” simgelediğinden aşk büyülerinde kullanılırmış. Yanı sıra şeytanları kovduğuna inanılan üç bitkiden biriymiş güneğik. Az sonra bu bitkilerin diğer ikisiyle de tanışacaksınız. 
Karahindiba (Taraxacum officinale), arıların çok sevdiği sarı çiçekleriyle hem güneş, hem ay, hem de yıldızları simgeleyen bir bitkidir. Sarı taç yaprakları güneşi, paraşütlü tohumlarının oluşturduğu pofuduk beyaz küre ayı, uçuşup giden beyaz tohumlar ise yıldızları anımsatır. Bitkinin çiçek ve yaprakları aynı zamanda falcıların öngörü yeteneğini artıran bir çay şeklinde demlenip tüketilmekteymiş. Karahindiba umudun, yaz mevsiminin ve çocukluğun sembolü olduğu kadar kederin de sembolü olarak kabul edilirmiş. Eski insanlar karahindibanın tohum kürelerindeki tohumları üfleyerek saatin kaç olduğunu, ne kadar uzun yaşayacaklarını ya da evlendiklerinde kaç çocukları olacağını bulmaya çalışırlarmış. Eski bir Sufi masalında da karahindibaya rastlamak mümkün: Nasreddin adında genç bir adam bin bir emekle güzel bir çiçek bahçesi kurmuş kendine ama bahçesinde açan çiçeklerin arasında birçok karahindiba çiçeği de bitivermiş. Bu karahindibalardan kurtulmak için Nasreddin pek çok bahçıvana danışmış ama onların önerdiği hiçbir tavsiye işe yaramamış. Nasreddin nihayet sarayın yaşlı ve bilge bahçıvanına danışmaya karar vererek saraya varmış fakat o bahçıvan da ona zaten önceden duyduğu yöntemleri sıralamış. Yaşlı bahçıvan, bu tavsiyelerin hiçbirinin işe yaramadığını söyleyen Nasreddin’e son bir tavsiyede bulunmuş: “Sana son bir tavsiyem var: neden onları sevmeyi öğrenmiyorsun?...”
Civanperçemi (Achillea millefolium) arı ve kelebeklerin bolca ziyaret ettiği bitkilerdendir. Latince adını mitolojik savaşçı Aşil’den almıştır, soyadı olan “millefolium” ise bin yapraklı anlamına geliyor. Yunan mitolojisinde Homeros’un anlattığına göre, Truva savaşında komutan Aşil hem kendi savaş yaralarını, hem de askerlerinin yaralarını bu bitki ile tedavi etmiş. Bu otu kullanmayı da ona dostu şifacı “at adam” Chiron öğretmiş. Fakat Aşil’in zayıf noktası topuğudur ve ne yazık ki sonunda buradan okla vurularak ölür. Çin’de uğurlu bir bitki olarak kabul edilen civanperçeminin kurutulmuş sapları “I Ching” falında geleceğe ilişkin kehanetlerde bulunmak için kullanılır. İngiliz folklorunda da buna benzer bir inanış var, civanperçeminin yaprağını gözlerinin üstüne koyan kişinin geleceği görme gücüne sahip olacağına inanılıyormuş. Evcil hayvanları olanlar için ek bir bilgi olarak: bitki kedi ve köpekler için zehirli, hatta atlar da bu bitkiden zehirlenebiliyormuş. Öte yandan sığırcık kuşları yuvalarını bu bitkinin saplarından yapmayı tercih ediyor böylece yuvada parazit oluşumunu önlemiş oluyorlar. Peki, sığırcık kuşları bu bitkinin doğal bir parazit öldürücü olduğunu nereden biliyor? Onlara da at adam Chiron bu bilgiyi fısıldamış olmalı...
Çövenotu (Gypsophila), küçük beyaz çiçekleri uzun ömürlü ve masum bir aşkın simgesi olduğundan gelin buketlerinde sıklıkla yer verilen narin bir çiçektir. Bitkinin ingilizce adının “baby’s breath” (bebek nefesi) olmasının nedeni ise çiçeğin yeni doğum yapan annelere verilmesi geleneğinden doğmuştur. Bazı kültürlerde karşılıksız, sonsuz ve saf bir sevgiyi simgelemesi nedeniyle anneler günü resmi çiçeğidir. Çövenotu aynı zamanda doğurganlığı, bereketi ve uzun bir yaşamı da sembolize eder. Çövenotu gerçekten de kurutulduğunda bozulmadan kalabilen dekoratif kesme çiçekler arasında en yaygın bilinen ve kullanılan çiçektir. Yüksek miktarda alçıtaşı (jips) içeren ve geçirgen olmayan toprakları sevdiği için ona “jips seven” anlamına gelen Latince bir isim olan “gypsophilla” adı verilmiştir. 
Süpürge çalısı (Calluna vulgaris) nın Latince adı olan “calluna”, Yunanca’da “temizlemek, süpürmek” anlamına gelen “kallyno” sözcüğünden türemiş. Gerçekten de bitkinin gövde ve dallarından çalı süpürgesi üretilirken, ince sürgünleri sepet örmek için kullanılıyor. İskoçlar, kendi ülkelerinin simgesi olarak kabul edilen beyaz çiçekli süpürge çalısının uğuruna inanıyorlar. Ayrıca yeni evlilere şans getirmesi için gelin buketlerine de süpürge çalısı ekleniyor. Hatta İskoçlar süpürge çalısını öyle seviyorlar ki ondan İskoçya’ya özgü geleneksel bir takı da üretiyorlar. Takı severlerin gerçekten hoşuna gidebileceğini düşündüğüm bu el yapımı takılar, kabuğu soyulan süpürge çalısının odununun göz alıcı renklerde boyandıktan sonra reçineyle kaplanmasıyla elde ediliyormuş. Adının içinde “süpürge” geçtiği üzere bu bitkinin cadılar ve büyücülükle de ilişkisi olduğunu düşünmek de yanlış olmaz çünkü cadıların süpürgelerini yaparken kullandıkları söylenen süpürge çalısı şifacılıkta da sıklıkla kullanılan bitkilerden biridir. Avrupa folklorunda da bitkinin arındırıcı ve koruyucu bir gücü olduğuna, yastığın içine konulduğunda uykusuzluğa iyi geldiğine inanılıyormuş.
Çuha çiçeği (Primula) nin Latince adı olan “primula”, ilkbaharda (primavera) açan ilk çiçek anlamına geliyor çünkü kendisi ilkbaharda görülen ilk çiçeklerden biri. İngilizlerin özellikle sevip sahiplendiği çuhaçiçeği, geçmişte Keltlerin kutsal kabul ettikleri ve hazırladıkları sihirli iksirlerde yer verdikleri bitkilerin başında geliyor. Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte pagan inanışlar giderek kaybolurken çuhaçiçeği de Aziz Petrus veya Bakire Meryem’in sembolü haline gelmiş, öyle ki ona “cennetin anahtarı” ismi bile verilmiş. Oysa Hristiyanlık öncesinde çuha çiçeklerinin periler ülkesinin kapılarıı açtığına inanılıyordu. Eski bir halk inanışına göre bahçesinde kırmızı ve mavi çuha çiçekleri olanlar iyi perileri bahçelerine çeker ve kötülüklerden korunurmuş. Aynı zamanda üzerinde çuha çiçeği taşıyanların deliliğe karşı korunduğuna ve başkalarını kendilerine kolayca aşık ettiklerine inanılırmış. 

Foto: Tuna Ölger, pixabay.com/tr/users/tunaolger-252579/
Gelincik (Papaver rhoeas), Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan yaygın olan bir inanışa göre, savaşlarda ölen adsız şehitlerin mezarlarında bitiverirmiş. Bizde de anması yapılan Anzak Günü’nün de resmi çiçeğidir gelincik. Oysa bu inanış çok daha eskidir. Antik Yunan ve Roma döneminde mezarlara bırakılan çiçeklerin başında gelir gelincik. İran ve Urdu edebiyatında ise sonsuz aşkı ve aşk uğruna ölenleri sembolize edermiş. Gelincik, belki de akrabası olan haşhaş çiçeği (Papaver somniferum) ya da afyon bitkisini anımsattığından derin uyku veya ölümün çiçeği olarak da anılır. Yunan mitolojisinde hasat tanrıçası Demeter’in Mekon adında bir ölümlü gence aşık olduğu, sevgilisi ölünce de Mekon’u bir gelinciğe dönüştürdüğü anlatılır. Uyku ve rüya tanrısı Hypnos da elinde bir gelincik demeti ya da içinde gelincik şerbeti dolu bir boynuz kadehle tasvir edilirmiş. 
Foto: Zeynel Cebeci, commons.wikimedia.org/wiki/User:Zcebeci 


Düğünçiçeği (Ranunculus), göz alıcı bir güzelliğe sahip olan fakat zehirli bir yabani çiçektir. Latince adı “küçük kurbağa” anlamına gelen bu güzel çiçeğin birbirine uzak iki kültürde iki farklı hikayesi var. Amerikan Kızılderililerinin düğünçiçeğine “çakal gözü” adını vermesinin hikayesine bakalım öncelikle: Gözlerini çıkartıp gökyüzüne atarak eğlenen bir çakal, sonunda onları tepesinde uçan bir kartala kaptırır. Gözleri olmadan hiçbir şey göremeyen çakal kendine düğünçiçeklerinden bir çift göz yapar. Böylece bu bitkiye “çakal gözü” adı verilir... Bir Pers efsanesine göre ise, genç bir Pers prensi ormanda dolaşırken gördüğü güzel peri kızlarına aşık olur ve her gece onlara şarkılar söyleyerek onları etkilemeye çalışır. Periler ise prensin şarkılarından etkilenmek şöyle dursun, onu tamamen susturmak için genci bir düğünçiçeğine dönüştürürler. Düğünçiçeği, çekici ve büyüleyiciliği simgelediği kadar hayatın kısa ve gelip geçici olduğunu ve tadının çıkarılması gerektiğini de bize hatırlatır.
Sarı kantaron (Hypericum perforatum) un kırmızı yağı, Hristiyanlık inancına göre, 12 havarilerin en genci olan ve kafası kesilerek öldürülen Yuhanna(St. John)’nın kanını simgeliyormuş. Bu nedenle bu bitkiye “St. John’s wort” (Aziz Yuhanna otu) diyorlar. Diğer bir inanışa göre ise Yuhanna öldürülmemiş, tüm havarilerden daha uzun yaşayarak ömrünü Efes’te tamamlamış ve mezarı da buradaymış. 21 Haziran’da (yılın en uzun günü) bitkinin bir dalını yatmadan önce yastığınızın altına koyarsanız Aziz Yuhanna rüyanıza girip size “bir yıl daha” yaşayacağınızı söylermiş, eğer rüyanızda azizi görmezseniz de bir yıl içinde öleceğiniz garantiymiş(!)... Hristiyanlık öncesi inanışlara göre ise sarı kantaronun hastalık, yangın ya da nazar gibi kötü güçlere karşı koruyucu bir tılsım olduğuna inanılırmış. Gerçekten de sarı kantaronun tılsımlı bir güzelliği var, öyle değil mi?... Yanı sıra şeytanları kovduğuna inanılan üç bitkiden biri olduğuna inanıldığından (yazının başında anlattığımız güneğik bitkisi de bu bitkilerden biriydi, az sonra üçüncüyü de öğreneceksiniz) Orta Çağ’da ona “fuga daemonum” (şeytan kaçıran) demişler. Eskiler, yıldırım düşmesi tehlikesini önlediğine inandıklarından evlerinin duvarına asarlarmış Sarı Kantaronu. Bir efsaneye göre ise, eğer farkında olmadan üzerine basarsanız, perilere ait bir at tarafından kaçırılıp periler ülkesine götürülürmüşsünüz. Yaz Dönümü şenlik ateşlerinde yakılması bir pagan geleneği olan Sarı Kantaron’un böylece kötü ruhlardan, nazar, yangın ve hastalıklardan köyü koruyacağına inanılırmış.
Laden (Cistus creticus), Kaya gülü olarak da bilinen, gerçek güllerle akraba olmasa da narin görünümlü ve arıların ilgisini üzerinde toplayan morumsu pembe çiçeklere sahip güzel bir kır çiçeğidir. Kayalık ve süzek topraklarda yetişen laden, içerdiği “labdanum” adı verilen aromatik yağ nedeniyle eski çağlardan günümüze değin esans ve parfüm yapımında kullanılmaktadır. Bu değerli yağın elde edilmesi için kullanılan geleneksel yönteme göre, öncelikle dağ keçileri ladenlerle kaplı arazide otlatılır sonra da laden yağını emen kılları kırkılarak suda haşlanıp bu yağ çıkarılırmış. Zamanla ince deri şeritlerin bağlı olduğu kürek benzeri aletlerin ladenler üzerinde gezdirildiği bir başka yönteme geçilmiş. Laden yağının saçkıran, soğuk algınlığı ve dizanteriye karşı ilaç olarak kullanıldığı da biliniyor. Günümüzde bağışıklık sistemini güçlendiren doğal ilaçlar da yapılan laden, efsanelere de konu olmuştur. Yunan mitolojisinde anlatıldığına göre denizler tanrısı olarak bilinen Poseidon, yılan saçlı Medusa’yla laden çiçekleri arasında birlikte olmuş. Bakışlarıyla ölümlüleri taşa çeviren Medusa’nın antik Yunanca adı Mysia olan bugünkü Ayvalık yakınlarında bir antik şehirde yaşadığına inanılırmış. Mysia’nın diğer adı olan Kisthene ise, laden çiçeklerine verilen bir isimmiş.
Foto: aimintang, istockphoto.com/es/portfolio/aimintang
Kanarya otu (Tanacetum vulgare) zehirli ve kötü kokulu olsa da pek çok canlının hayatta kalmasını sağlayan, biyo-çeşitlilik açısından çok önemli bir bitki. Kanarya otunun kötü kokulu yaprakları nedeniyle ingilizler ona “stinking willie” (kokmuş willie) de diyor. Antik Yunan ve Roma medeniyetinde Kanaryaotundan “satyrion” adı verilen bir afrodizyak elde ediliyormuş. Kanaryaotunun aşk tanrıçası Venüs’ün (ya da diğer adıyla Afrodit’in) çiçeği olduğuna inanılıyormuş. Bitkinin yapraklarından yeşil, çiçeklerinden ise sarı, turuncu ve kahverengi doğal boyalar elde diliyormuş. İrlanda mitolojisinde ise perilerin bu bitkilere tıpkı cadıların süpürgeye bindiği gibi binerek yolculuk ettiğine, hatta İrlanda’ya da böyle geldiklerine inanılıyormuş. Yunan mitolojisine göre ölümsüzlüğün ve sonsuz gençliğin çiçeğidir, hatta Olimpos’ta tanrılara içecek sunmak üzere bir ölümsüz yapılan Ganymede’nin bu bitki sayesinde ölümsüzlüğe kavuştuğuna inanılırmış.  
Foto: Natalie-S, commons.wikimedia.org/wiki/User:Natalie-S


Sütotu (Polygala vulgaris), kırlarda otlatılan hayvanların olduğu kadar, bebekli kadınların da sütünün bol olması için eski zamanlarda ilaç niyetine kullanılan mavimsi ya da mor renkli bir kır çiçeğidir. Eskiler, perilerin bu bitkinin köklerinden ve yapraklarından sabun yaptığına inanıyorlarmış. İskandinav mitolojisindeki aşk, güzellik, bolluk ve bereket tanrıçası Freya’nın çiçeği olarak bilinirken Hristiyanlıktan sonra Bakire Meryem’in çiçeği olarak anılmaya başlanmıştır. Sütotunun köklerinden elde edilen özsuyunun siğilleri kuruttuğu söyleniyor. Java kültüründe ise yanlışlıkla dokunan kişinin başına felaketler getiren uğursuz bir bitki olduğuna da inanılırmış.
Foto: Christian Fischer, commons.wikimedia.org/wiki/User:Fice
Farekulağı (Anagallis arvensis) nın genellikle turuncuya dönük kırmızı ya da nadiren mavi, beyaz ya da leylak renkli çiçekleri sadece güneşli havalarda kendini gösterdiğinden, yabancılar ona “fakir adamın barometresi” adını vermişler. Yağmur yağıp yağmayacağını bu küçük çiçeklere bakarak kestirmeye çalışırmış çiftçiler. Farekulağı zehirli bir bitki olmasına rağmen bugüne kadar eklem, göz, deri, böbrek ve sinir hastalıkları gibi pek çok hastalığın bitkisel tedavisinde kullanılmış. Hatta eskiden Almanlar onu anti depresan olarak bile kullanmışlar ve bu nedenle de ona “gauchheil” (deli iyileştiren) de demişler. Fakat Almanların ona verdikleri bir isim daha var: “wegewarte” (yol otu), bunun da tıpkı farekulağının kendisi gibi kısacık bir hikayesi var: Sevgilisinin gittiği uzak diyarlardan dönmesini bir yolun kenarında oturup bekleyen gözü yaşlı güzel bir kız kederinden oracıkta ölüvermiş. Sonra da işte bu minicik narin çiçekler açıvermiş kızcağızın öldüğü yerde. Birini beklermişçesine yol kenarında bitiverdiği için de adı “yol otu” olmuş. Farekulağı bu yazının başından beri bahsedildiği gibi, şeytanları kovduğuna, üzerinde tohumlarını taşıyanın büyülerden korunduğuna inanılan üç bitkiden sonuncusudur (hatırlatayım, diğerleri güneğik ve sarı kantarondu)
Foto: Stefan.lefnaer, commons.wikimedia.org/wiki/User:Stefan.lefnaer
Uyuzotu (Scabiosa), arıların ve kelebeklerin çok sevdiği nektar üreten kır çiçeklerindendir. Ona biz Uyuzotu diyoruz fakat İngilizler ona “pincushion flower” (iğnedan çiçeği) diyorlar çünkü çiçekleri kuruyup taç yapraklarını döktüğünde terzilerin dikiş iğnelerini üzerine taktıkları iğnedanlara benziyor. Peki biz neden bu güzel çiçeğe Uyuzotu demişiz? Hemen açıklayalım: Uyuzotu eskiden bulaşıcı bir deri hastalığı olan uyuz hastalığına karşı doğal bir ilaç olarak kullanıldığından bu isimle anılıyor. Uyuzotunun çiçeklerin dilinde “Her şeyimi kaybettim”, “Hayatımın aşkını yitirdim”, “Aşkta şansım yok” gibi anlamları varmış. Bu sebeple geleneklere göre eşini kaybederek dul kalan kişilere verilen çiçeklerdenmiş Uyuzotu. Kısaca bu güzel görünümlü çiçek “sevdiğini yitirmenin” ve “yas tutmanın” çiçeğidir.
Foto: Matt Lavin, flickr.com/photos/plant_diversity/  | CC BY-NC-SA 2.
Devedikeni (Cirsium arvense) ya da halk dilindeki adıyla Köygöçüren, özellikle ılıman iklimlerde istilacı ve sevilmeyen bir bitki. Ona tarlalarda, dere ve yol kenarlarında bolca rastlayabilirsiniz. Kökleri donmaya ve kurumaya dayanıklı olan, tohumları aradan 20 yıl geçtikten sonra bile çimlenebilen dayanıklı bir bitki olması onun tek suçu. Çocukluğumuzda “şeytan arabası” dediğimiz esen rüzgarla uçuşan tohumlarını da erkenden olgunlaştırarak kolayca yayılabiliyor. Siz onu sevmeseniz de Devedikeninin de sevenleri var, özellikle arılar, kelebekler, karıncalar ve bazı kuş türleri ona bayılıyor. İskoç ve İrlanda efsanelerinde sıklıkla adı geçen bitkiyle ilgili eski bir inanışa göre üzerinde Devedikeni bitmeyen toprak verimsizdir ve hiçbir işe yaramaz. Bununla ilgili bir hikaye de var. Gözleri görmeye bir adam oğluyla bir araziyi satın almak için yola çıkmışlar. Gidecekleri yere vardıklarında baba oğluna dönüp: “Atlarımızı devedikenine bağla”, demiş fakat oğlu etrafta hiç devedikeni göremediğini söyleyince yaşlı adam: “O halde eve dönüyoruz, bu verimsiz ve değersiz toprak parçasını satın alacak değilim” diye karşılık vermiş.
Foto: Karelj, https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Karelj
Baldıran (Conium maculatum) turbun kokusuna benzer kötü kokulu çiçekleri olan ve neredeyse her yerde, özellikle dere ve göl kıyılarında, boş arazilerde ve yol kenarlarında görebileceğiniz, çok fazla tohum üreten ve kolay yayılan çok zehirli bir yabani otsu bitkidir. Baldıran zehirlenmelerinin en önemli nedeni bitkinin yapraklarının maydanoz (Petroselinum crispum)a çok benzemesi ya da kökünün yaban havucu (Pastanica sativa) zannedilerek tüketilmesidir. Felsefenin kurucusu ünlü düşünür Sokrates, sayısı giderek artan (!) Yunan Tanrılarına inanmadığını apaçık söylediğinde yargılanır ve hapse düşer. Hapisteyken ona sunulan zehri tereddütsüz içmeden önce şöyle der: “Unutmayın ben ne ilk, ne de son olacağım. Hak ve hakikati, günlük yaşamın endişelerine yeğleyen birçok insanın sonu da benim gibi olacak”. Mitolojide çobanların ve kırların tanrısı Pan’la birlikte anılan bitki aynı zamanda diğer zehirli otlarınkine hiç benzemeyen etkisi nedeniyle “panik” sözcüğünün de doğmasına neden olmuş. Baldıran cadıların aşk iksirlerinde kullandıkları bir bitkiydi. Aynı zaman da perilerin de oklarını baldıranın üzerindeki çiğ tanelerine batırarak zehirli hale getirdiklerine inanılırmış.
Foto: Gertrude K, flickr.com/photos/gertrudk/ | CC BY-NC-SA 2.0 
Şeytanelması (Datura stramonium) nın cadıların pek sevdiği, uçma, şekil değiştirme ve lanetleme büyüleri yaparken kullandıkları bir bitki olduğuna inanılır. Çoğu zehirli bitkilerden oluşan patlıcangiller (Solanaceae) familyasından beyaz çiçekleri borazana benzeyen Şeytanelması dikenli topları andıran yeşil meyveler de oluşturur. Bu meyveleri yanlışlıkla yemeye kalkan kişiler çoğu zaman delirerek ölürler. Bu son derece zehirli bitki hortlakları görebilmek için hazırlanan iksirlerde de kullanıldığından ona verilen İngilizce isimler arasında “ghost flower” (hortlak çiçeği) da bulunur. İlginç bir bilgi olarak Şeytanelmasına Meksikalı şamanlar da “büyük anne” derlermiş. Bitki insanlık tarihi boyunca dünyanın pek çok kültüründe ölüm ve öte alemle ilgili ritüellerde ve büyülerde kullanılmış.
Foto: Boris Gaberšček, CC BY 2.5 SI
Kurtboğan (Aconitum), genelde zehirli çiçeklerin oluşturduğu düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae) familyasından “çok zehirli” bir başka bitki türü. Kurtboğan, insanlık tarihinde zehirli mızrak ve ok yapımında kullanılmış. Alaska’da bu zehirli mızraklarla balina avlanabildiğini düşünürseniz ve  balinanın yanında bir insanın ne kadar küçücük kaldığını gözlerinizin önüne getirirseniz belki durumun ciddiyetini daha iyi anlayabilirsiniz. Cadılar kurtboğanı takdis, korunma, görünmezlik ve lanetleme büyülerinde kullanmışlar. Kurtboğanın kurtadamlarla da ilişkili bir bitki olduğuna inanılmıştır. Kimi söylencelere göre dolunaylı bir gecede kurtboğan otuna dokunanlar kurt adama dönüşür, kimilerine göre ise kurt adamlar ve vampirler sadece bu bitkinin zehriyle öldürülebilir. Yunan mitolojisinde anlatılanlara göre büyücü tanrıça Hekate’nin kutsal çiçeği olduğuna inanılan Kurtboğan Tanrılardan ateşi çalan Prometheus’un ceza olarak bağlandığı kayalıklardan damlayan kanından doğmuştur.
Foto: muathuvangcamera, pixabay.com/tr/users/muathuvangcamera-12335423/
Yüksükotu (Digitalis), zehirli kır çiçekleri arasında en gösterişli ve “en zehirli” olanlarından biridir. Bitkinin zehri vazoya konulduğunda suyuna bile geçebiliyormuş, bu suyu içen (!) çocuklar ve ev hayvanlarının öldüğü vakalar olduğu söyleniyor. Öyle ki İngilizler bu çiçeğe “ölü adamın çanları” ya da “cadının eldivenleri” gibi kasvetli isimler de vermişler. İskandinav mitolojisinde bitkinin “peri çanı” olduğuna inanılır, periler yaklaşan avcılara karşı arkadaşlarını uyarmak için bu çiçekleri çan gibi çalarmış. Yüksükotunu koparmanın perileri gücendirmenize ve başınıza türlü belalar açmanıza neden olacağına inanılıyormuş. Bir İngiliz atasözünde “Yüksükotu ölüyü diriltir, diriyi öldürür” deniyor. Roma mitolojisine göre, Zeus’un karısı ana tanrıça Hera, bir erkeğe ihtiyaç duymadan doğum yapmanın bir yöntemi olarak keşfetmiş bu çiçeği. Hera bitkiyi karnına ve göğüslerine dokundurduğu anda hamile kalıvermiş ve savaş tanrısı Mars’ı (ya da bir başka kaynağa göre ise volkan tanrısı Vulcan’ı) doğurmuş... Siz siz olun, eğer karşılaşırsanız Yüksükotuna elinizi bile sürmeyin.
Sultan Zambağı (Lilium martagon), ormanlık alanlarda karşılaşabileceğiniz uzun ömürlü ve dayanıklı soğanlı bitkilerden biridir. Ona Türk zambağı da diyorlar çünkü çiçeklerinin şekli Osmanlı döneminde giyilen sarıklara benzetilmiş. Diğer bir adı ise sarımsı turuncu renginden ötürü verilen Altın zambağıdır. Bitkinin isminde geçen bu altın sözcüğü zaman içinde onun, değersiz metalleri altına dönüştürmeye çalışan simyacılarla birlikte anılmasına ve adına Simyacı zambağı denilmesine bile yol açmış. Sultan Zambağı, bitkisel reçetelerde de kullanılmış, özellikle çıban ve şişliklere, mide ve karaciğer hastalıklarına karşı ilaç olarak kullanılmış. Sibirya’da “sarana” adıyla tanınan bu zambağın soğanları kemirgenlerin yuvalarından toplanarak su veya sütte haşlanarak ya da etli yemeklerle yenirmiş. 

Sevgili bitki dostları, oldukça uzun bir yazı oldu farkındayım ama umarım okurken keyif almışsınızdır. Bu yazıda kırlarda karşılaşabileceğiniz binlerce bitkiden sadece yirmi tanesine dair hikayeler anlatabildim ama eminim sizler bu yazıyı okuduktan sonra kendi çabalarınızla çok daha fazlasını keşfedeceksiniz. Bulunduğunuz yörede sıklıkla karşılaştığınız bitkilerin yöresel hikayelerini öğrendikçe umarım siz de beni bilgilendirirsiniz. Bu bilgilere de seve seve Bitki Günlüğüm arşivi içinde yer verebiliriz. Bol çiçekli günler hepimize.

28 Şubat 2020 Cuma

Bitkisel Bir Söyleşi / 14. Bölüm

Filipinler'de yer alan bir mangrov ormanının havadan görüntüsü.
Foto: Alexey Cornylyev, www.123rf.com/profile_alexpunker


İlk kez kullanıldığı 1935 yılından itibaren hayatımıza giren bir kavram olan “ekosistem”, belirli bir ortamdaki canlı ve cansız varlıkların diğer ortamlardan bağımsız olarak kendine yetebilen, korunaklı ve lokal bir çevresel bütünlük oluşturmak üzere iş birliği içinde olmasını ifade ediyor. Coğrafik özellikleri ve ölçeklerine göre ekosistemlerin büyük olanlarına “biyom” da deniyor. Üzerinde yaşadığımız gezegen de ya da masanızın üzerinde duran fanus içindeki küçük teraryum da başlı başına bir ekosistem fakat sözgelimi bir kutup ya da çöl biyomu terimini kullanmak veya bir bataklık ya da gölet ekosistemi demek çok daha doğru bir kullanım şekli. Bu sistem içinde varlıkların cansız (inorganik) materyali, canlı (organik) materyale dönüştürmek için geçirdiği sürece “besin zinciri” adı veriliyor. Bu besin zincirinin en önemli elemanlarından biri kuşkusuz ki bitkilerdir. Bitkilerin (üreticiler) topraktan aldıkları besinlerle oluşturdukları kök, yaprak ve meyveler ile beslenen hayvanlar (tüketiciler) başka yırtıcılar tarafından avlanıyor ve ölen canlılardan toprağa karışan tüm organik materyal, mantarlar ve bakteriler (ayrıştırıcılar) tarafından ayrıştırılarak yeniden bitkilerin kullanımına sunulmuş oluyor. Birbirine derin bağlarla bağlı bu unsurlar bir ekosistemin var olabilmesi için gerekli temel unsurlardır.

Ekosistemin bu hassas dengesini bozmak sadece ekosistemin içindeki bitki ya da hayvanlara zarar vermekle gerçekleşmiyor, cansız olan ögeleri bile canınız istediği gibi değiştirmeye kalktığınızda da ekosisteme ciddi zararlar verebilirsiniz. Örneğin, İstanbul’da yapılması tartışılan Kanal İstanbul Projesi ile oldukça büyük ölçekli bir ekosistemin yapıtaşları yerinden oynatılacak. Öyle ki bu projenin uzun vadedeki sonuçlarını öngörebilmek bile imkansız. Bir gölü kurutmak, bir ormanın ortasına koskoca bir otoyol inşa etmek ya da milli park statüsündeki bir ekosistemin ortasına bir maden işletmesini oturtmak bizim bu ülkede duymaya ve görmeye çok alışık olduğumuz türden yıkımlar. Bir ekosistemde yukarıda bahsedilen üretici, tüketici ya da ayrıştırıcı unsurların varlığını ve miktarını değiştirecek her bir müdahale şüphesiz ki bize yaşanması olası çevre felaketleri olarak geri dönecektir. Bir yörenin bitki örtüsünü yok ederseniz, hayvanların göç yollarını değiştirir, yer altı/ yer üstü su havzalarını ve toprağı kirletirseniz (ki toprağı en fazla kirleten unsur tuzdur) kısaca o ekosistemi yok etmiş olursunuz. Her zaman alışık olduğumuz insan merkezci bir bakış açısıyla bakarsak, o ekosistemde yaşayan “insanların da” sağlığını tehlikeye atmış oluruz çünkü her ne kadar kendini her şeyin üzerinde konumlandırsa da insan da bu bütünün bir parçasıdır sevgili bitki dostları. 
Doğa, özellikle de bitkisel yaşam kendisini kolaylıkla tamir edebilecek uyumluluğa ve güce sahiptir. Fakat biyolojik çeşitliğinin günden güne ortadan kalktığı ve çevrenin her geçen gün daha da kirletildiği bir gezegende doğanın da “tükenmişlik sendromu” yaşaması kaçınılmaz. Dünya üzerinde ne yazık ki dışa kapalı, insan ihlali ve istilasına açık olmayan hiçbir biyom kalmamış gibi görünüyor. Öyle ki insanın yaşamadığı kutuplarda küçük bir ülke büyüklüğündeki buzulları eritmeyi, okyanusun kilometrelerce altındaki derinlikleri bile kirletmeyi başardık(!). Oysa sadece bitki ve hayvanların değil, kendi türümüzün devamlılığı için de ormanlarımızı, bozkırlarımızı ve su havzalarımızı korumamız gerekiyor. “Ben tek başıma ne yapabilirim ki?” diye düşünmeyin. Her ne yapabiliyorsanız o bile gezegenin geleceği için çok önemli ve değerli. Nerede yaşıyor olursak olalım Amazon ormanlarını da, kutuplardaki hayvanları da, okyanuslardaki balinaları da düşünmek zorundayız.  “Think global, act local” (Global düşün, yerel eylemler yap) bakış açısıyla yalnızca bir tüketici olarak tüketim alışkanlıklarımızı değiştirerek bile çok şeyi değiştirebiliriz. Doğaya zarar vermeyen üretim ve tüketim biçimlerini, temiz enerjileri, geri dönüşümden önce “çöpümüzü azaltmayı”, “ihtiyacımız olmayanı satın almamayı” ve “sahip olduklarımızı daha uzun süre kullanmayı” tercih etmek gerçekten çok şeyi değiştirebilir. 


Yazının başında da bahsettiğimiz üzere, yeryüzünde görülen büyük ekosistemler olan biyomlar, kara ve su biyomları olarak ikiye ayrılıyor. Karasal biyomlar ise kuzeyden güneye inildiğinde temel olarak kutup, tundra, tayga, ılıman orman, bozkır, Akdeniz, çöl, savan ve Ekvator gibi biyomlar olarak çeşitleniyor. Ülkemiz bu biyom kuşakları içinde kuzeyde ılıman orman, güneyde Akdeniz ve ortasında çoğunlukla bozkır biyomlarını barındırıyor. Nerdeyse dört mevsimin bir arada yaşanabildiği bu coğrafyada görülen “biyom zenginliği” de bitkisel çeşitliliğin bu denli fazla olmasının bir nedenidir kuşkusuz. Ülkemizde en yaygın görülen karasal biyom olan ılıman bozkırın özelliklerine değinmek gerekirse, bunlar kışın oldukça soğuk ve yağışlı ama yazları sıcak ve kurak olan, orman ya da ağaçlardan çok otsu, soğanlı ve yumrulu bitkilerin hakim olduğu açık düzlük alanlardan oluşuyor. Bozkırın önemli bir özelliği ise derinliği yüksek ve nispeten daha kolay işlenebilir topraklara sahip olmasıdır. İşte tam da bu nedenle Anadolu toprakları buğdayın anavatanı olmuştur. Fakat ne yazık ki hatalı gübreleme, ilaçlama ve sulama nedeniyle tarımsal üretime elverişli olan topraklarımızı da verimsiz hale getiriyoruz. Bir yandan imara açılan tarım arazileri de bu tahribatı geri dönülmez bir noktaya taşıyor.


Yukarıda doğanın insanlığın yol açtığı tahribatı tamir edebilme yetisinden söz etmişken, “Bir orman ne kadar sürede oluşur”, diye merak edenlerle beraber şöyle bir düşünmek istiyorum: Tarım alanı olarak kullanılan ya da ağaç kesimi yapılan bir araziyi ele alalım. Böyle bir alan kendi haline bırakıldığında doğa burayı hemen yeniden geri kazanmaya başlıyor, nasıl mı?... İlk yıl bu araziye karahindiba (Taraxacum officinale), kaz ayağı (Chenopodium polyspermum), ebegümeci (Malva sylvestris), şeytan elması (Datura stramonium) gibi pek çok tek yıllık, kuraklığa ve güneşe dayanıklı çayır bitkisi gelip yerleşir. İkinci yıldan itibaren çok yıllık beyaz devedikeni (Carlina gummifera), yaban havucu (Pastanica sativa), ayrık otu (Elymus repens), devedikeni (Silybum marianum) gibi çok yıllık bitkiler görülmeye başlar. 5 yıl içinde böğürtlen (Rubus idaeus), kartallı eğreltiotunun (Pteridinum aquilinum), çobanpüskülü (Ilex aquifolium), katırtırnağı (Spartium junceum), gibi çalı ve küçük ağaç formunda bitkiler ortaya çıkmaya başlar. Bitki örtüsü sıklaşarak çeşitliliği arttıkça bunları barınak ve beslenme amacıyla kullanan canlılar da bu araziyi ziyaret etmeye başlar. Öncelikle kuşların ve kemirgenlerin taşıdığı tohumlarla ilk 15 yılda ağaç fideleri oluşur. Genç bir ormanın oluşumu ise 50 yıl kadar sürer. Ancak yaklaşık birkaç yüz yıl sonra burada artık olgunlaşmış bir orman florasından söz edilebilir.
Tam da yeri gelmişken Türkiye florasını bizlere tanıtan çok değerli uzmanlardan biri olan Hikmet Birand’ı burada saygıyla anmak istiyorum. Bozkırın kalbinde doğup büyümüş bu doğa aşığı insan, aynı zamanda Türkiye’de bitki sosyolojisi alanının da kurucusu olan öncü bir akademisyendir. Ben kendisini ne yazık ki ölümünden yıllar sonra “Alıç Ağacı ile Sohbetler” kitabıyla tanıdım. Kitabını, Ankara’da Dikmen sırtlarındaki bir alıç ağacı ile dönem dönem yaptığı uzun sohbetler şeklinde kurgulayan Birand, Anadolu’nun dört bir yanına yaptığı gezilerde gözlemlediği bitkisel zenginliği coğrafi, tarihi ve iklimsel özellikleriyle, deyim yerindeyse Anadolu’nun taşını toprağını herkesin anlayabileceği bir dilde bizlere anlatmayı başarmış. Özellikle Türkiye florasını tanımak isteyen herkese bu kitabı okumasını tavsiye ederim. Alıç Ağacı ile Sohbetler’i okuyan bitki dostları, belki de yaşadıkları bölgedeki florayı daha iyi tanıyıp, geçen zamanla birlikte nelerin değiştiğini de gözlemleyebilirler. 
Foto: emjaysmith, www.depositphotos.com/portfolio-1010070.html

Bu yazımı da Dikmen alıcının son sözleri ve Hikmet hocanın kitabın sonunda eski dostuna verdiği cevapla bitirmek istiyorum. Dikmen alıcı hocamıza diyor ki: “Tabiatın sabrı çok ama vakti daha çok, ezelden ebede kadar vakti var onun... Sen ben günlük kelebek gibiyiz, yüzyıllarda, bin yıllarda olup biten değişikliklerin farkına varmayız. Şimdi burada ben varım ve sana bu tepenin de söylediklerin gibi bir zamanlar meşe ormanı ile örtülü olduğunu haber veriyorum. Fakat bana da bir hal olabilir ve kuru dallarımdaki paçavralardan burada yatan ya da yattığı sanılan evliya kişinin kerametine aldırış etmeyenler de çıkabilir. Bir gün gelmişin bakmışsın ki ben yoğum. Bu tepe de ötekiler gibi olur, benim buradaki varlığımı senden başka kim hatırlar? Kimse!...” Hikmet hoca ise yıllarca sohbet ettiği dostunu şöyle anarak kitabını noktalıyor: “Doğru söylemişin. Seni benden başka kimse hatırlamaz artık, hatta seni kesip yok eden bile... Ama sohbetlerimizi dinleyenler sanıyorum ki unutmayacaklardır seni. Sonra belki bir gün gelir biz de seni, dallarında öten kuşları, çiçeklerine konan kelebekleri kendimiz gibi beller, hepimiz için şenelttiğiniz bu dünya yurdunda onların da bizim gibi yaşamaya hakkı olduğunu anlar hiçbirinize kıymaz oluruz”.
"Cordillera Blanca", Peru'nun Ak Sıradağları dünyanın en yüksek sıradağları olarak biliniyor.
Foto: Bruno Locatelli.



23 Şubat 2020 Pazar

Bitkisel Bir Söyleşi / 13. Bölüm

Doğa sürekli olarak düşünmek, hayal kurmak, sorunlarımıza dair çözümler üretmek, yeni ve farklı olanı yaratmak konularında bize esin verebilir.
Foto: Simileus, www.shutterstock.com/g/smileus 
2020 yılına yangınlar, seller ve depremlerle başlamışken, buzulların erimesiyle ortaya çıkabilecek “antik” hastalıklardan ve insanlığın sonunu mikroskobik yaşamın getireceğine dair inancımdan henüz birkaç yazı öncesinde bahsetmişken bir de ansızın ortaya çıkan yeni “Corona” virüsü, bizi yılın geri kalanında kim bilir daha neler bekliyor diye kara kara düşündürüyor olabilir sevgili bitki dostları. Sanırım içinde yaşadığımız doğa ile kavga etmeye ve onu kendi istediğimiz gibi biçimlendirmeye uğraştıkça yepyeni sorunlarımız daha olacak gibi görünüyor. Ama siz yine de tüm bu olumsuzlukların sizi eve hapsetmesine izin vermeyin. Bu günlerde doktorların da kalabalık ortamlardan uzak durmamızı tavsiye ettiğini göz önünde bulundurarak yakınımızdaki yeşil alanlardan ve “güneş girmeyen eve doktor girer” deyişini hakkını vererek güneş ışığından mümkün olduğunca faydalanmaya çalışmamız gerekiyor. 
"Korkan, yalnız ve mutsuz hissedenler için en iyi ilaç dışarı çıkmaktır. Doğanın tüm dertlerimize teselli olacağına gönülden inanıyorum", Anne Frank- Anne Frank'ın Günlüğü'nden bir alıntı. Anne Frank, Nazilerden saklandığı evin çatı katı penceresinden görebildiği ve one doğayı hatırlatan tek şey olan, ölümünden sonra adının verildiği bir at kestanesi (Aesculus hippocastanum) ağacına asıyordu umutlarını.
Foto: Jose Jeronimo, www.flickr.com/photos/166265014@N04/

Kışın soğuğu, yazın da sıcağı bahane edip evde oturmak sağlığınızı korumak şöyle dursun bağışıklık sisteminizi daha da zayıf hale getiriyor. Doğada yürümenin özellikle kalp ve ruh sağlığı üzerinde olumlu etkileri olduğunu ileri süren Japonlar sağlıklı bir yaşam sürebilmek için orman yürüyüşleri yapmayı öneriyorlar. Bu doğal terapiye de “shinrin yoku” yani “orman banyosu” adını vermişler. Hayatımın en zor dönemlerinden birinden geçerken ben de bu orman banyosunun çok faydasını gördüm. Umutsuzluk, tükenmişlik, keder ve yalnızlık hissinin yerini nasıl da kolaylıkla doğayla bütünleşme, zindelik, iyimserlik ve huzurun alacağını size oturduğum yerden kelimelerle tam olarak anlatabilseydim keşke ama bunu bizzat sizin yaşayıp deneyimlemeniz gerekiyor. Özellikle de stresten ve odaklanma bozukluğundan şikayet edenlere, bitkisel söyleşilerimizin başından beri bunu tavsiye ediyorum. Ve inanın bir kez başladığınızda da mutlaka gerisi geliyor.
Eski inanışlara göre ormanın tanrısal güçlere sahip bir ruhu olduğu ve olağanüstü varlıklarla dolu büyülü bir yer olduğu kabul edilirdi. Bugün hala yaşayan görkemli anıt ağaçların birçoğu doğaya karşı duyulan bu derin ve koşulsuz saygının sayesinde günümüze kadar ulaşmıştır.


Eğer yakınlarınızda bir orman varsa gerçekten çok şanslısınız, yoksa da bunun için  biraz yolculuk yapmaktan asla çekinmeyin. Çünkü bu bahsettiğim deneyimi yalnızca el değmemiş veya “peyzaj” adı verilen yapaylıkla(!) kirletilmemiş bir doğa parçasında deneyimleyebilirsiniz. Doğada tek başınıza yürürken kendinizi güvende hissedemiyorsanız günübirlik doğa yürüyüş organizasyonlarına katılmak sizin için harika bir başlangıç olabilir. Ne yazık ki pek az insanın olduğu üzere bitkilere karşı bir ilginiz de varsa, bu yürüyüşlerinize daha sonraları tek başınıza da devam etmek isteyebilirsiniz. Genellikle gezi ve yürüyüş organizasyonlarında çevrenizi tanımak için yeterince özgür olamayabiliyorsunuz ve çoğu katılımcı oraya bitkileri tanımaya değil spor yapmaya ya da fotoğraf çekmeye geliyor fakat yine de cesareti olmayanlar için bu tür organizasyonlar size neler yapabileceğiniz konusunda bolca fikir verebilir. 
Ağaçların her yıl yeniden yeşermesi, çiçeklenmesi, meyve vermesi ve sonunda yapraklarını döküp kuruması adeta sonsuz bir yaşam döngüsüdür. Bu döngüyü yakından izleyen ilk insanlar ağacı pek çok yaradılış efsanesiyle ilişkilendirip kutsal bir yaşam veya dünya ağacına inandılar. Birçok kültürde doğan her bebek için bir ağaç dikilmesi geleneği doğmuş, ağacın ve insanın yazgısının kopmaz bir bütün olduğu düşünülmüştü.


Az sayıda olsalar da bitki, kelebek ve kuş gözlemi yapan grupların da benzer aktiviteleri, zaman zaman paylaşımlar yaptıkları bloglar bulunuyor, bunları da takip edebilirsiniz. Ya da sosyal medya üzerinden kendi grubunuzu oluşturabilir, kendi amatör grubunuzla keşif gezilerine çıkabilirsiniz. Sürekli gitmekten hoşlandığınız bir yer bulduğunuzda, burayı yıl boyunca gözlemleyerek, doğadaki mevsimsel dönüşümlere bizzat şahit olmanın keyfini yaşayabilirsiniz. Bu size çevrenizdeki bitkilerle ilgili gerçekten çok fazla şey öğretebilir. Malzeme olarak, iyi bir çift yürüyüş ayakkabısı, sizi nemden ve soğuktan koruyacak bir yağmurluk, içinde yiyecek ve içeceğinizin, size rehberlik edecek bir kitabın, bir not defterinin ve kamerası olan bir telefonunuzun olduğu hafif bir sırt çantası dışında ihtiyaç duyacağınız en önemli şey “duyularınız” olacak. 
Ağaçlar pek çok canlının temel ihtiyaçlarını karşılar, huzur ve güven verir, olabildiğince cömert, barışçıl ve dost canlısı varlıklardır. Ne yazık ki insanlık artık bu gerçekleri unutmuşa benziyor, hızla yok ettiği doğaya, kutsal ormanına, yani kendi yazgısına yabancılaşıyor. Düşünün bakalım, siz en son ne zaman oturup bir ağacı izlediniz? En son ne zaman bir ağaca sarıldınız? En son ne zaman bir ağaç diktiniz?
Foto: Weerapat Wattanapichayakul, www.123rf.com/profile_dogfella


Ormandayken üzerinde yürüdüğünüz yaprakların çıtırtısını, rüzgarın uğultusunu, orman hayvanlarının çıkardıkları sesleri, eğer şanslıysanız küçük bir derenin, kurbağaların ve günbatımından itibaren bülbüllerin huzur veren şarkısını dinleyebilirsiniz. Burnunuza ağaç kabuklarının, yosun tutmuş kayaların, toprağın, çeşitli otların kokuları taşınacaktır. Gözleriniz her mevsim değişen manzarayla ve ona ait renklerle bayram edecektir. Eğer mevsimindeyseniz ve onları tanıyorsanız, bir böğürtlen çalısı (Rubus idaeus), bir ağaç çileği (Arbutus unedo), bir yaban mersini (Vaccinium myrtillus), bir karayemiş (Prunus laurocerasus) ya da bir kızılcık (Cornus mas) size taze meyvelerinden ikram edebilir. Ağaç kabuklarını, onları saran yosunları, yaprakları ve çiçekleri sevip okşayabilir, daha önce hiç yapmadıysanız yaşlı bir orman ağacına sımsıkı sarılabilirsiniz. Çekinmeyin, çünkü bunu yaparken etrafınızda bu yaptığınızın “tam bir saçmalık” olduğunu söyleyecek kimse olmayacak. Daha önce belki hiç görmediğiniz pek çok canlının evi olan bir ağacın yaydığı o benzersiz güven duygusunu özgürce hissedebilmenize engel olabilecek hiçbir şey ve hiç kimse olmayacak. 
Vincent Van Gogh'un ünlü "İris Çiçekleri" tablosu.


Tek yapmanız gereken korkmadan, çekinmeden bütün duyularınızla doğayı kucaklamak. Monoton hayatınızı bir yarım saatliğine askıya alıp sadece o anı yaşayabilmek mümkün. Göreceksiniz, “orman banyosu” size de iyi gelecek. Ne mutlu ki kısa bir süre sonra, yani Mart ayından itibaren doğa yeniden kış uykusundan uyanacak ve bir süredir görmeyi özlediğimiz baharın ilk çiçeklerini yeniden görmeye başlayabileceğiz. Hepimizin bu umuda ihtiyacı var. Hemen olmasa da bir süre sonra, işte tüm bu hissettiklerinizle bütünleştiğinizi, başından beri buraya ait olduğunuzu hissetmeye başlayacaksınız. İçinizde (ya da genlerinizde) halihazırda bulunan ama size unutturulan o sihirli bağlantı (ücretsiz wifi bağlantısından çok daha önemli bir bağlantı) yeniden kurulacak. Eğer gerçekten isterseniz, bu terapi sizi iyileştirebilir, kendinizi daha iyi hissettirebilir. Doğa sürekli olarak düşünmek, hayal kurmak, sorunlarımıza dair çözümler üretmek, yeni ve farklı olanı yaratmak konularında bize esin verebilir.

 
Tchaikovsky'nin Fındıkkıran Balesi'ndeki "Çiçeklerin Valsi" adlı bölümden bir görünüm.

Esinlenmek deyince akla gelen, yüzünü doğaya çevirmiş, bitkilerin gizemli güzelliklerinden esinlenen pek çok ünlü sanatçı ve unutulmaz eserleri de var. Sanatından çok bahçesindeki gölette yetiştirdiği ve gözündeki katarakta rağmen resmettiği nilüfer çiçekleriyle gurur duyduğunu söyleyen Monet, “Çiçekleri şayet görülen boyutuyla resmetseydim hiç kimse onları benim gördüğüm gibi göremezdi”, diyerek dev gelincik ve kana çiçeği (Canna) resimleri yapan Georgia O’Keefe, buğday tarlalarını, iris çiçeklerini (Iris germanica) veya ayçiçeklerini (Helianthus annuus) görmeye alışık olmadığımız olağandışı bir büyüleyicilikle resmeden Van Gogh, ölüm döşeğinde dostlarının ona getirdiği kristal vazolara konan mis kokulu leylakların (Syringa) resimlerini yapan Manet, çuha çiçekleri (Primula veris) gibi baharın erkenci çiçeklerinin resimlerini yapan Dürer ve tam bir gül aşığı olarak yaşamı boyunca gülleri resmetmiş ve nihayet bir gül türüne de adı verilmiş olan Fantin-Latour gibi sanatçılar resim konusunda ilk akla gelenler. Delibes’nin Lakme operası için bestelediği “Çiçek Düeti”, Delius’un “Cennet Bahçesine Yürüyüş”ü, Tchaikovsky’nin Fındıkkıran Balesi için bestelediği “Çiçeklerin Valsi” bitkilerden esinlenilen müzikal eserlerin başında yer alıyor. Yanı sıra krizantemler (Chrysanthemum) Puccini’yi, güller Faure, Straus ve Bizet’yi, süpürgeotları (Calluna vulgaris) Debussy’i bu çiçekler konusunda besteler üretmek konusunda esinlemiş. Heykel sanatında ise çağdaş heykel sanatçısını Jeff Koons’un 60.000 çiçekli bitkiyi kullanarak oluşturduğu “Puppy” adlı dev köpek yavrusu heykeli, esin kaynağı bitkiler olan sanat eserleri arasında belki de en unutulmaz olanı.
Çağdaş heykel sanatçısı Jeff Koons'un 60.000 çiçekli bitkiyi kullanarak yaptığı "Puppy" adlı köpek yavrusu heykeli İspanya'nın Bilbao kentindeki Guggenheim Modern Sanat Müzesi'nde sergilenmeye devam ediyor.



Daha önce de bahsettiğim üzere, bitkiler tarih boyunca sözlü ve yazılı edebiyata da esin kaynağı olmuştur. Geçmişten günümüze bitkilerle ilgili burada saymakla bitiremeyeceğimiz kadar şiir, öykü ve roman bulunuyor. Bu yazınsal yaratıcılığın belki de en ilginç örneği, kökeni 18. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı saray yaşantısına, lalelere karşı olan düşkünlüğe ve onların simgeledikleri anlamlara dayalı olan sembolik bir dilin geliştirilmiş olmasıdır. 19. yüzyılın başlarından itibaren (Kraliçe Viktorya Dönemi olarak biliniyor) adeta kitlesel bir maniye dönüşen botanik merakıyla birlikte bu çiçek dili Avrupa’ya da yayıldı. “Floriografi” (Çiçek yazısı) adı verilen bu bağımlılık bu konuda pek çok kitap ve hatta sözlük yazılmasına bile yol açtı. 


Fransızca dilinde hazırlanmış floriografi temalı bir posta kartı.


Dönemin insanlarının duygularını ve düşüncelerini bitkisel aranjmanlar ve içinde çiçek adlarının geçtiği şiirlerle ifade etmeyi seçmeleri oldukça ilginç ve bir o kadar da zarif bir durum. Örneğin bir kadının kendisine gönderilen kırmızı bir gülü saçına iliştirdiğindeki anlam ile aynı gülü yakasına taktığındaki anlamın farklı olması gibi birçok ince detay barındıran bu dil o dönemin aşıklarının mutlaka bilmesi gereken bir haberleşme şekliydi. Floriografinin günümüz insanlarının asla anlayamayacağı bir incelik, tedavülden kalkmış bir gelenek olduğunu düşünebilirsiniz ama bugün hala bu konuya ilgi duyarak bu konuda yazıp çizenler var. Siz de sevdiğiniz çiçeklerin anlamlarını internet üzerinden yapacağınız küçük bir araştırmayla floriografi sözlüklerinde bulabilirsiniz. Hepinize bol çiçekli günler.

Bitkisel Bir Söyleşi / 10. Bölüm




Geçen bölümde hazır mantarlardan söz etmişken, bu kez de kayaların ve ağaçların üzerinde, bazen de taş duvarların çatlak ve oyukları içinde soyut bir tabloyu andıran rengarenk lekeler halinde görmeye alıştığımız likenlerden söz etmeye ne dersiniz? Likenler görünüm olarak bitkiye bezeseler de onlar da tıpkı mantarlar gibi bitki değillerdir. Hatta başlı başına bir canlı türü oldukları da söylenemez(!). Likenlere, mantarlar ile su yosunlarının (algler) “aşkından” türemiş canlılar diyebiliriz. Romantik bir bakış açısıyla bu ortaklık uzun ömürlü ve mutlu bir evliliğe benziyor çünkü evlilik dediğimiz şey de aşağı yukarı böyle bir şey değil mi? 


Birbirinden çok farklı iki canlının hayatta kalabilmek için birbirlerine tutunmayı ve yardımcı olmayı seçtiği ortak bir yaşam biçimi bu. Çünkü likenler genellikle başka hiçbir canlının yaşayamayacağı kadar soğuk veya sert iklimlerde, dağ yamaçlarında, çöllerde, deniz kıyılarında, balta girmemiş sık ormanlarda veya kar ve buzlarla kaplı tundralarda karşımıza çıkabilirler. Likenlerin yeryüzünün yüzde 6’sını kapladıkları tahmin ediliyor. Bu coğrafyaların zorlu koşullarıyla tek başına mücadele etmek yerine bu iki canlının milyonlarca yıl önce iş birliğine gitmiş olmaları oldukça ilginçtir.


Likenin yapısına bakıldığında, onu oluşturan kısımlardan mantar likenin ortasında yer alan algleri koruyan bir katman işlevi görür, öte yandan alg ise içerdiği klorofille fotosentez yaparak hem kendisi hem de mantar için besin üretir. Likenler, bitkiler üzerinde yaşarken bile fotosentez yapmayı sürdürürler, diğer parazit canlılar gibi bitki özsuyundan beslenmezler. İklimsel şartlara göre zaman zaman kuruyup bünyelerindeki bütün suyu kaybedebilirler ve bu aşamada da fotosentezi durdururlar fakat tekrar suya eriştiklerinde adeta yeniden hayata dönerler. Likenler aynı zamanda birçok kuş ve hayvan türü için de zorlu koşullarda hayatta kalabilmelerini sağlayan bir besin görevi de görüyorlar. Örneğin Ren geyikleri, yaşadıkları tundralarda çeşitli ağaç ve çalıların yapraklarının yanı sıra yosun ve Ren geyiği likenlerini (Cladonia rangiferina) de yiyorlar. Likenlerin bazı türleri (özellikle Lecanora esculenta) özellikle kıtlık durumlarında bazı işlemlerden geçirildikten sonra insanlar tarafından da yenebilmektedir. 
Ren geyiği likenleri(Cladonia rangiferina)

Likenler içerdiği mantar ve alg türüne göre dallı, yapraksı, pullu ya da kabuksu gibi pek çok görünüme sahip olabilir. Yaklaşık 20 bin türü bulunan likenler günümüzde olduğu gibi kozmetik (güneşten koruyucu losyon ve kremler, parfüm ve deodorantlar vb.) ve ilaç endüstrisinde (antibiyotik ve yeni nesil kanser ilaçları vb.) kullanılmadan önce tarihte besin ve kumaş boyası olarak da kullanılmıştır. Likenin boya pigmentlerini içeren kısmı da genellikle içerdiği algden kaynaklanır. Likenleri kullanarak pek çok farklı renk tonu elde edilebilir. Hatta İskoçlar tarih boyunca ekose desenli kumaştan hazırladıkları eteklerini (kilt) likenlerden elde ettikleri kumaş boyalarıyla renklendirmişlerdir. Asit-baz derecesinin ölçümünde kullanılan Turnusol kağıdı da Rosella tinctoria gibi likenler kullanılarak elde edilmiştir. Antik Mısır’da mumyalama işlemi sırasında da hoş kokulu bazı liken türlerinin (Pseudevernia Furfuracea ) kullanıldığı belirlenmiştir.


Şehirleşmiş bir bölgede hala likenlere rastlayabiliyorsanız bu bölgenin havasının nispeten daha temiz olduğunu düşünebilirsiniz. Çünkü likenler “hava kirliliğinin görülmediği” yerlerde yaşamayı tercih ediyorlar. Diğer yandan bizim için zehirli olabilecek ortamlarda, örneğin madenlerden çıkarılan cüruf yığınları üzerinde de yaşayabiliyorlar. Uzayda yapılan bazı deneyler sırasında likenlerin ultraviyole ışınlarına ve radyoaktiviteye maruz kaldıkları halde canlı kalarak fotosentez yapmayı sürdürdükleri de tespit edilmiş. Kim bilir belki gelecekte Mars’ı daha yaşanabilir bir yer haline getirmek için toprak oluşumuna katkı sağlayan likenleri kullanabiliriz. Likenler çok uzun ömürlü canlılar oldukları ve sabit bir büyüme hızına sahip oldukları için arkeolojik bulguların ne kadar eski olduğunu belirlemekte de anılıyorlar. Aynı zamanda bir ortamın zehirli ya da radyoaktif kimyasalları içerip içermediği de bu maddelere hassas olan belli liken türleri aracılığıyla belirlenebiliyor. 


İngilizlerin bitkilere ilgi duymaya başlayıp, botaniği “çok moda” bir hobi haline getirdikleri Viktorya Dönemi’nde yaşamış, kendisini bir çocuk kitapları yazarı olarak (kendisi ünlü karakter Tavşan Peter’ın yaratıcısıdır) tanıdığımız Beatrix Potter, aynı zamanda çizimleriyle mantarbilim adına önemli katkılar sağlamış bir doğa bilimcidir. Önceleri astronomi hariç pek çok farklı bilim dalına ilgi duyan Potter’ın mantarlara karşı olan ve giderek de artan ilgisi 1890’lı yıllarda onları resmetmesiyle başlamış.
Potter’ın yaşadığı dönemin “cinsiyet ayrımcı” bilim çevrelerine rağmen araştırmalarına devam ederek likenlerin aslında alg ve mantarların birleşiminden meydana gelmiş olduğunu keşfetmesi takdir edilmesi gereken bir azim örneğidir. Potter sırf bir kadın olduğu için yazdığı makaleler zamanın bilim çevrelerince dikkate alınmazken, bugün gerçeğine sadık olarak yaptığı ustalıklı çizimler halen mantar bilimciler tarafından türlerin teşhisinde kullanılabiliyor. Diğer yandan sanatçının yaşamı boyunca satın alarak doğal koruma alanı haline getirdiği çiftlik arazileri günümüzde doğal park niteliği taşımaktadır. 

Bitkisel Bir Söyleşi / 9. Bölüm



Yaşlı ormanların sık bitki örtüsünün altında, eğrelti otlarıyla kaplı nemli orman zemininde, devrilmiş eski ağaçların kütüklerini kaplayan yosunların üzerinde yani güneşin ulaşamadığı tüm kuytularda bitkiye benzeyen ama “bitki olmayan” ilginç bir canlı türü dikkatimizi çeker. Özellikle yağmur yağdıktan sonra onlara daha çok rastlarız. Bunlar tohum yerine gözle görülmeyecek kadar ufacık sporlarla doğaya yayılan mantarlardır. 

Öte yandan bitki ailesi için de yer alan eğrelti otları da sporlarla doğaya yayılıyor. “Bitkilerle ilgili bir söyleşide mantarların ne işi var?” diyebilirsiniz fakat birçoğumuz onların bitki olduğunu sanıyor. Hem bu yanlışı düzeltmeyi, hem de size bitkilerle aynı yaşam alanını paylaşan (en azından bir kısmı böyle çünkü örneğin insan vücudunda yaşayan mantarlar da var) bu canlıların ilginç özelliklerinden söz etmeyi amaçlıyorum.

O halde bir mantar neden bitki değildir sorusuyla bu canlıları tanımaya başlayalım. Öncelikle en önemli fark mantarların kendi besinlerini üretemeyen canlılar olmalarıdır, yani bitkiler gibi klorofil içermezler ve fotosentez yapamazlar. Dolayısıyla da güneş ışığına ihtiyaç duymazlar. Herhangi bir bitkinin (ya da canlının) üzerine tutunarak, üretilen besine ortak olurlar. 

Parazit özellikleri taşıyan başka bitkiler olduğunu söyleyenler de çıkabilir. Örneğin ağaçlar üzerinde yaşayan Ökse otu (Viscum album), mantarlar gibi tam bir asalak değil çünkü bitki klorofil içeriyor ve her ne kadar ağacın özsuyunu kullansa da fotosentez yaparak kendi besinini de üretebiliyor. 

Bir başka örnek olarak Orkide (Orchidaceae) türleri, ağaçlar ya da yosun tutmuş kayalıklar üzerine tutunarak yaşarlar ve üzerinde bulundukları ağacın özsuyundan faydalansalar da fotosentez yapmayı sürdürürler. Üstelik her iki örnek de mantarların aksine çiçekli ve tohumla yayılan bitkilerdir. Öte yandan parazitler üzerinde bile yaşayan mantar türleri bulunuyor.

Yeryüzünde 3,8 milyona yakın mantar türü bulunduğu tahmin ediliyor ve şu ana dek bunların sadece 120 bini tanımlanabilmiş. Bizim sıklıkla market raflarında gördüğümüz şapkalı mantarlar haricinde küfler, mayalar, penisilin, ağaç mantarları ve hatta vücudumuzda yaşayan türleri de bulunuyor. Yapılan genetik araştırmalara göre mantarlar, bizim de içinde bulunduğumuz hayvanlar ailesine bitkiler ailesinden çok daha yakınlar. 

Mantarlar, hayvanlar ailesinin üyeleri gibi bu besinleri parçalayıp sindirmek üzere enzimler üretebilen canlılardır. Hücre zarları eklem bacaklılarda (yengeç, örümcek, akrep vb. türler) olduğu gibi glukan ve kitin maddesi içerir. Tam da yeri gelmişken hayvan ve hatta böcek ailesinden canlılarla beslenmeyi reddeden veganların mantar ailesinden neden vazgeçmediği de tartışmaya açılabilir. Bazı canlıları sırf gözleri ya da beyni olduğu için yememek bir tür ayrımcılık. Uzaydan insan yiyen bir yabancı ırkın geldiğini ve sadece Türkçe konuşabilenleri yediğini düşünün... Onun gibi bir şey bu bana kalırsa. 

Bence herhangi bir canlıyı “yaşama hakkı” konusunda ötekinden üstün ya da hakir kılan hiçbir şey olamaz, olmamalı. Konumuza geri dönelim. Doğadaki ölü organik maddenin yeniden dönüşümünün gerçekleşmesi açısından önem taşıyan mantarların aynı zamanda bitkiler arasında bir iletişim ağı oluşturduğu da yapılan son bilimsel araştırmalarla keşfedilmiştir. Diğer bir deyişle ağaçlar bu mantarlardan oluşan bir ağ sayesinde haberleşebiliyor, bu ağı zararlılara ve yol açtıkları hastalıklara karşı bir tür erken uyarı sistemi gibi kullanabiliyor. 

Diğer yandan mantarlar insanlar tarafından gıda, içecek, ilaç, deterjan, tarım ilacı gibi pek çok endüstride de kullanılıyor. Fakat yararlı olduğu kadar zararlı olabilen mantarlar da var. Doğada bitki hastalıklarına yol açarak tarımsal üretimi sekteye uğratan 8 bin civarında, insan yaşamını tehdit eden 300 kadar tehlikeli mantar türü bulunuyor. 

Önceki yazıda bahsettiğim küresel iklim değişiklikleri bu türlerin sayısının artmasına ve iklimle mücadelemizde yeni cepheler açılmasına da yol açabilir. Unutmayalım ki mantarların güneşe ihtiyaçları yok.

Bizim doğada ya da bahçemizde bizzat gözlemleyebileceğimiz mantarlara bakalım şimdi de. Bu mantarların toprak üzerinde kalan, işinin ehli uzman kişiler tarafından toplanan(!) ya da doğadaki hayvanlar tarafından yenen kısımları aslında mantarın meyvesi olarak kabul edilen kısmıdır. 

Aslında mantar, toprak altında kalan ve bazen bir yıl kadar uzun yaşayabilen “misel” adı verilen iplikçiklerden meydana gelir. Bu nedenle koparılan mantarların yerinde birkaç gün ya da hafta içinde yeni mantarlar türeyebilir. 

Doğadan mantar toplayanlar (gerçekten de riskli bir uğraştır) bu nedenle nereden mantar topladıklarını iyi hatırlamak zorundadırlar. Mantar zehirlenmeleri korkunç ve acılı bir ölüm demektir. Mantarların içerdiği zehirli bileşiklerin karaciğer dokusunu hızla parçaladığını, bazı zehirli bitkilerde olduğu gibi zehrin yıkanarak ya da haşlanarak giderilemeyeceğini belirtmeliyim ki kültür mantarları haricindekilerden uzak durulsun. Hatta satın aldığınız mantarların “onaylı” olmasına da dikkat etmenizi öneririm. Bu şirin görünümlü canlıları doğada gözlemlerken elimizi dahi sürmememiz gerektiğini mutlaka hatırlamalıyız.

Peki ormanlarımızdaki mantar çeşitliliğini görmek için nereye gidelim? Sonbahar mevsimi birbirinden ilginç ve rengarenk mantarları görmek için en ideal mevsimdir. Bu mevsimde bulunduğunuz yere yakın olan milli parklarımızı ziyaret edebilirsiniz. Benim için en unutulmaz mantarlar Yedigöller’e yaptığım gezi sırasında gördüklerimdir. Orada çektiğim mantar fotoğraflarından bazılarını yazıma da ekleyeceğim. Belki siz de gidip görmek istersiniz. 

Fotoğrafların altına bu mantarların hangi tür olduğunu belirtmek isterdim ne yazık ki mantar türleri hakkında bitki türleriyle olduğu kadar bilgi sahibi değilim. Öte yandan bu mantarların isimlerini belirtmek riskli de bir durum çünkü doğru tanımlanmadığı takdirde tüm uyarılarıma rağmen bunları doğadan toplamaya kalkanlar da çıkabilir(!). Konunun uzmanı olan okuyucular bu yazının yorum kısmına gördüğüm mantarların türlerini yazana dek belki de böyle anonim olarak kalmaları daha iyi. Sizi Yedigöller mikobiotası (mantar çeşitliliği) ile baş başa bırakarak yazımı burada noktalıyorum. Umarım sizler de bu güzellikleri tam mevsimindeyken gidip yerinde görürsünüz.